Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza

27. Zapato Azulak urdinez tindatu du Ondarroa

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-06-27 16:22:15

Azken egunetako bero sargoririk barik esnatu da gaur [ekainak 27] Euskal Herria, eta gustura hartu dute hori Ondarroara joan direnek. Kamiseta urdinak armairutik atera, eta Alde Zaharra goitik-behera eta ezker-eskubi bete dituzte bertaratu direnek. Herritarrak, inguruko herrietakoak nahiz Euskal Herriko hamaika txokotatik bertaratutakoak elkartu ditu gaur Radixu Irratiak antolatzen duen 27. Zapato Azulak Ondarroan. Hala, aurtengo kartelean keinu egin dioten Felix Beristainen koadro baten antzera, urdinez tindatu dira herriko txoko guztiak.

11:00etarako prest zeuden Radixu Irratiako kideak zuzeneko emisioagaz batera jaiari ekiteko, eta egunaren nondik norakoak azaldu ostean, Koldo Azpiazuk hartu du mikroa. Hain zuzen ere, iaz hartu zuen Azpiazuk Nekane Akarregiren erreleboa, eta aurtengoan ere berea izan da jaiari hasiera emateko ardura. Hala, urtero bezala, Alai Tabernako balkoiak bereganatu ditu begirada guztiak, eta bertan zeudenek adi jarraitu dituzte Azpiazuk esandakoak. Nola ez, Manuel Eluren bolanderek ere ez dute hutsik egin, eta 12:00etan egin du eztanda jaiak, bolandera eta bolandera artean.

Bolandera ugari bota ostean jaiak ez du etenik izan, eta urteroko osagaiekin osatu dute goiza. Txistulariak, Kresalako bandaren eta Artelango erraldoien kalejira nahiz falta direnak gogoan hartzeko tartea hartu dute herritarrek, eta Txalainak taldearen kontzertuak biribildu du goizeko jarduna. Abanikoak dantzan eta gorputzak ere bai, Hertzainak taldearen abesti ezagunenak abesteko tartea hartu dute Kalekutz inguruan batu direnek.

Zapato Azule berezia bada, Dinamartxaren ailegaera are bereziagoa da herritar askorentzat. Dina Bilbao Barruetabeñaren omenez Tolosa eta Ondarroa elkartzen dituzte martxalariek oinez nahiz bizikletan, eta irrintzi, txalo, oihu eta musika artean egiten diete harrera ondarrutarrek. Oinez egin duten 77 martxalarientzat bart 01:00etan hasi ziren Zapato Azuleko ekintzak, eta gaur 09:00etan, ostera, bizikletaz etorri diren 223 partaideentzat. Iazko parte hartze kopurua gaindituta (iaz 259 partaide eduki zituen), poztasunez nahiz emozioz betetako malko eta irribarreen artean sartu dira herrira 300 martxalariak.

Martxalariak, Alde Zaharrera heltzen.

Dinamartxako kide denak heldu ostean, aurtengo pregoia irakurri dute Radixuko kideek balkoitik. Besteren artean, Palestina, Saharan, Iran Libano eta Kubagaz gogoratu dira, eta zelan ez, baita Venezuelako herriagaz ere. Jarraian, denborarik galdu barik, aurtengo omendua izendatu dute. “Omendu guztiak dira bereziak, baina aurtengoa, Zapato Azule antolatzen dugun guztiontzat, bereziena da. Zorionak Nekane Akarregi Amutxastegi, zeu zara aurtengo omendua!”. Hala, Akarregi ezustean harrapatu du omenaldiak, baina irribarrez jaso du Radixukoen aipamena.

Ostean, 11:00etan zabaldu duten Euskal Herriko Kamiseta Azoka eta Artisau Azoka itxi, eta aurtengo kamisetarik eta erakusleihorik onenak izendatu dituzte. Kamiseta Azokan Ondarroako hiru postu eta Euskal Herriko beste hamahiru egon dira, eta Torontilek (Artea) irabazi du Euskal Herriko kamisetarik onenaren saria. Ondarroako kamisetarik onenaren saria, aldiz, Saturrarango Haitzak irabazi du, eta erakusleiho onenarena, Lorak Estherrek.

[ARGAZKI GALERIA]

Txo! Antzerki Kolektiboak omenduari egindako sketchagaz amaitu dute eguerdiko jarduna, baina jai luzea geratzen da oraindik Ondarroan. Arratsaldean mota eta gustu guztietako musika entzuteko aukera egongo da herriko txoko guztietan, eta jaiak ez du etenik izango goizeko ordu txikiak arte.

"Begirunez egindako esperientzia sentikor bat" dauka gordeta Arretxinagako ermitak

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-06-26 15:37:21

Ereinotz bat Arretxinagako ermitari. Prozesu luze baten ostean, Markina-Xemeingo balio handiko gunearen zaharberritze lanak amaitu dituzte, hala, San Migel ermita eraberrituta ikusteko hainbat herritar batu ziren atzo arratsaldean. Herritarrez gain, Zerutxu Dantza Taldeak eman zion ongietorria gune berrituari.

Begibistakoak dira ermitaren kanpoaldean egin dituzten lanak. Ermitaren kanpoko hormak kareorez berritu dituzte, kolore eta ehundura bereizgarriak emanez. Eraikina bakarrik ez, alboan dagoen probalekua ere berritu dute eta ikusleentzako armailak jarri dituzte. Lanak amaituta daudela adierazteko, Alde Zaharrean egin zuten era berean lotu zioten ereinotza ermitari.

Kanpoaldekoaldekoak ikusita, barrualdean jarri zuten begirada. Honetarako, ermitara sartu baino lehen, Jon Astorkiza eta Joseba Beristain artistek hartu zuten hitza, erakinaren barnealdean egindako arte proiektu berritzaileari buruzko nondik norakoak azaltzeko. Astorkiza izan da proiektuaren grafiko zuzendaria, eta Arretxinagan egon zen lehen aldian sentitu zuen “konexio handia” aitortu zuen bere berbaldian. Horregatik, toki honetarako “begirunez egindako esperientzia sentikor bat” sortu du. Azalpenekin jarraitzeko, Beristainek hartu zuen hitza. “Tokiko natura elementuen soinuekin eta sintetizadoreekin jolastuz”, sortu du esperientzia bisualari balio gehigarri bat emango dion soinu paisaia. Sei bozgoragailuk osatutako instalazio bat sortu du, eta hala, “txikia den espazio bat handitu egiten du”.

Instalazioaz gain, ikus-entzunezko pieza bat eskaintzen digu San Migel ermitak. Bertaratzen direnek QR bat aurkitu eta horren bitartez helduko dira piezara. Eneritz Artetxe aktore gernika-lumotarrak gidatuko du ikuslea lau hizkuntzatan (euskeraz, gazteleraz, frantsesez eta ingelesez) entzun daitekeen piezan. Ermitari eta hau inguratzen duen artearen historiari buruz ari da Artetxe ikus-entzunezko horretan, “bisitaria leku honen magiarkein, unibertsoarekin, naturarekin eta bizitzarekin lotzeko”.

Aurkezpena amaituta, ermitako ateak zabaldu zitzaizkien herritarrei, eta orduan izan zuten instalazioa ezagutu eta tokiarekin konektatzeko aukera. Bertaratzen direnek ermita zabalik dagoen artean izango dute esperientzia bizitzeko aukera.

Auzolanak eraiki ditu aurten ere sanjoanak

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-06-19 12:45:50

Uda giroa nabaritzen hasia da Ziortza-Bolibarren. San Joan jaiak hasita dituzte jada, eta oraingo, festa giroan murgilduta daude herritar guztiak. Joan den domekan izan zuten jaien lehen eguna, eta Gollebar Jai Alai Taldeak eskainitako zesta-punta partidak ikusteko, frontoian batu ziren herritarrak. Partida hauek ez ziren norgehiagoko hutsak izan, izan ere, ziortza-bolibartarrek elkartasun ekitaldi bategaz eman die hasiera uda iragartzen duten San Joan jaiei. Kamisetak eta jertseak saltzen dituzte ohiko bihurtu diren partida solidario horietan, hala, eskualdeko elkarteekin bat egin eta diruz ekarpena eginez, euren aletxoa jarri ahal izaten dute ziortza-bolibartar guztiek. Gollebar Jai Alai taldeak Ondarroako Karenka edo Markina-Xemeingo Izarbidean elkarteekin bat egin izan du aurretik, eta oraingoan ere, dirua batu dute erabakitzeko dagoen elkarte bati laguntzeko.

“Herriaren parte hartzeari esker” egin ahal izaten ditu zesta-punta taldeak elkartasun partidak, eta parte hartze hori izango da datozen egunen oinarri. Txupinazo eguna izango dute biharkoa ziortza-bolibartarrek. Janariak beti izaten du lekua jai giroan, horregatik, txistularien musikak girotuta, herriko taldeek paella prestaketari ekingo diote, urtero bezala, herritar guztiei jan eta edana eskaintzeko. Aurreratu dutenez, “200 lagun inguru batuko ditu bazkariak”.

Txerokiak taldearen aldeko apustua egin du aurten herriak, hala, herriz herri jaiak alaitzen ari den taldea izango da biharko egunari musika jarriko diona. “Taberna izkineko musikariak izeneko formatu baten datoz”, Ziortza-Bolibar trikitixa, gitarra, txistua, akordeoia, pandero eta tronpeta hotsez betetzera.

Umeen Eguna antolatu dute domekarako. Mezagaz hasiko dute eguna, eta horren ostean, urte batzuk aurrerago berpiztea lortu zuten Zeargoi Dantza Taldeak eskainiko du eguneko momenturik hunkigarriena: “Herriko umeak dira. Zapatuetan Markina-Xemeingo Zerutxu Dantza Taldetik etortzen dira dantzak irakastera, eta euren erakustalditxoa egingo dute herriko hamabost gaztek”.

Umeentzako ekintzak denen gustukoak izango dira etzi, “gazteentzako abentura eta umeentzako jolas parkea” jarriko baitituzte frontoian. Gazteek bakarrik ez, helduek ere izango dute bertaratzeko arrazoia, izan ere, tenperatura altuei aurre egiteko, izozkiak banatuko dituzte. Herritarrek Kaitin Allende kezatari eta komediantea hartuko dute udaletxean, eta bera izango da bakarrizketa eskaintzeko arduraduna.

Ekainaren 23a briska txapelketagaz hasiko dute, eta 17:00etan hasiko denez, jokoan arituko direnek 16:30ean eman beharko dute izena, hirukoteak osatuz. Ohitura zaharrak mantentzen direnaren erakusle izango da martitzena. Sobrek esanahi berezia dute herrian, eta urtero sortzen duten hori erretzeko garaia heldu zaie: “Iazko sobra San Joan bezperan botako dugu sutara, eta aurten egindakoen erakusketa egingo dugu San Joan egunean”. Sorgin Gaba izenez da ezaguna, izan ere, iluntzean sorginen eta pertsonaia mitologikoen etorrera eta antzezpena hartuko du herriak: “Sorgin dantzan sorginek sobra emango diote Mariri, eta txar guztiekin batera, berak botako du sutara“.

Iazkoak erreta, bedarrak, ortuariak, laboreak, frutak eta loreak batzen dituen sobrak aurkeztuko dituzte herritarrek eguaztenean. San Joan egunean ohitura den bezala, herritar bakoitzak bere lana erakusteko aukera izango du, urte bete pasata, sutan erreta amaituko duena. Elizpean txistulariak hartu eta gero, antzerkia ikusteko aukera izango dute herritarrek zein ingurutik datozenek. Kale antzerkiaren aldeko apustua egin du antolakuntzak. Barsanti konpainiaren eskutik, eta LJ75 proiektua aurkeztuko dute.

Antzerkian 80 pertsona inguruk parte hartzen dute urtero. Kopauan, antzerkia egiten edo bestelakoetan, herritarrak lanean aritzen dira jaien aurretik eta dirauten artean. Elkarlan gabe, ezinezkoa baita jairik izatea: “Auzolanari eta herritarrei esker antolatu ahal izan ditugu jaiak; eurek barik, ezingo genuke hau guztia egin”».

Hala, Ziortza-Bolibarko Udala esker oneko agertu da Kanpape Jubilatuen Elkartegaz briska txapelketa antolatzeagatik, Aranbaltz kultur elkarteagaz Sorgin Gaba eta sobren erakusketa antolatzegatik, Markola guraso elkarteagaz Umeen Eguna antolatu eta eskaintza prestatzeagatik eta baita lanean aritu diren eta San Joan jaietara bertaratuko diren herritar guztiekin ere.

Emakumeen kantak entzun daitezen

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-06-12 15:02:26

Ahots zuriak oholtzara ekartzeko apustua egin zuen Yolanda Loira Mugartegik, duela ia hogei urte. Markina-Xemeinek beti izan ditu koruak, hala ere, emakumeek osatutako talde baten beharra zegoen herrian. Haurren koralak zuzentzen aritu da Loira urte luzez, eta hortik sortu zen emakume helduen talde bat sortzeko ideia. 2008ko irailean eman zuten lehen pausoa, eta, urtez urte egindako lan geldiezinari esker, emakumeen ahotsez bete dituzte Markina-Xemeingo eliza, kale eta bazterrak.

Abestea maite duten Markina-Xemeingo eta Etxebarriko hamalau abeslarik osatzen dute Emeki korala. «Koru txikitzat» dute euren burua, hala ere, handia da urte luzez egin duten lan nekaezina. Elizetako oholtzan aritzen dira sarri, euren ahotsetara «hobekien egokitzen den tokia» baita. Hainbat tokitan izan da taldea, eta Markina-Xemeingo, Lea-Artibaiko, Euskal Herriko eta Madrileko zein Burgosko entzuleek izan dute euren ahotsak entzuteko aukera.

Latinez abestutako kantu erlijiosoak, euskal musikarien kantuak, ingelesez idatzitakoak edo erbestetik ekarriak entzun daitezke euren emanaldietan, betiere, emakumeek idatzitako kantuak lehenesten duten horietan. Hala ere, M8an eta Santa Zezili egunean toki zarratuetatik irten eta, herriko kaleak hartzen dituzte, egun berezi horietan «elizan ikusten ez gaituzten herritarrengana hurbiltzeko». Gabon garaian ere kalez kale aritzen dira, eta ohitura bihurtu da herrian Gabon kantak emakumeen ahotsetatik entzutea.

Emakumeak eta emakumeek koraletarako sortutako abestiak plazaratzearen garrantzia azpimarratzen du taldeak emanaldi bakoitzean. «Musikaren bidez egiten ditugu gure aldarrikapenak, eta martxoaren 8an, adibidez, emakumeek idatzitako kantak dira abesten ditugunak». Elizako zein kaleetako agerraldietan, ez dira inoiz emakume euskaldunek sortutako kantak falta izaten, eta sarri abesten dituzte Junkal Guerrero, Eva Ugalde edo duela urte pare bat utzi gintuen Idoia Azurmendik koraletarako idatzi izan dituzten lanak. Hala, Aintzane, Naroa, Zaloa, Miren, Ihintza, Eneritz, Noelia, Ianire, Maitane, Amaia, Sorkunde eta Itziarren ahotsek emakume musikari horien lanei leku bat egiten die Markina-Xemengo kaleetan.

“Emakumeek idatzitako kantak dira abesten ditugunak. Hori da helburua, jendeak emakumeen lanak ezagutzea”.

Musikak batu dituen emakumeek osatzen dute Emeki. Zaletasun horrek beraien arteko harreman estuak sortu ditu taldean, eta sare hori josten jarraitzeko, «mintegiak» egiten dituzte urtean behin. Astean behin egiten dituzten entseguetatik harago joan eta buru-belarri entseatzeko asteburua izaten dute. Kantatzeaz gain, euren artean ezagutzeko eta lagun bihurtu diren horiekin denbora pasatzeko modua da: «Egunerokotasunean ardura asko izaten dituzte, familia, haurrak, etxea… eta asteburu hau pertsona moduan beste pertsona batzuekin batzeko modua da».

Etorkizunari begira jartzerakoan, atzera bota du begirada Loirak. Poztasunez gogoratu ditu koralaren hasieretatik gaur arte koralean jarraitzen duten sei emakumeak, hala ere, «jendea joan eta etorri egiten da», eta horrek, batzuetan, ardura sortzen duela aitortu du. Euskal dantza eta musika talde eta arte eskolek sarri adierazi izan dute kirolagaz lehiatzen aritzen direla jendea kultur talde batera erakartzeko orduan. Emeki koralari ere eragin izan dio beti, eta zailtasun horri egin behar izan dio aurre azken urteetan: «Asteroko taldelanaz gain, etxean lan pertsonala eskatzen du, eta batzuetan entsegu estrak izaten ditugu, eta konpromisoa hartu behar izate horrek jendea ikaratu egiten duela ikusi izan dugu askotan».

Ama izan diren neskak ere gogoratu ditu Loirak. Eskertuta eta pozarren agertu da ama izan ondoren, koralera bueltatzeko hautua egin duten emakume horiekin.

Domekan du Emekik hurrengo emanaldia. Mesedetako elizan abestuko dute, 12:30ean, eta modernoagaz nahasten den errepertorio klasiko bat eskainiko dute. Oier Ponce Azpiri izango dute pianoan, eta Urki Gojenola Ibarloza perkusio lanetan. Hala, zuzendariak herritar guztiak gonbidatu ditu domekako emanaldira.

“Taldearekiko konpromisoa, kantatzea asko gustatzea eta emakume musikariak ezagutzeko gogoa dira eskatzen ditugun baldintza bakarrak”.

Abestea gustatzen zaien emakumeei deia egin die Emekik, eta musika maite duen edozeinentzat ateak zabalik dituztela azpimarratu dute. Betiko ahotsez gain, Emekiren etorkizunak ahots berriak beharko ditu aurrerantzean: «Taldearekiko konpromisoa, kantatzea asko gustatzea eta emakume musikariak ezagutzeko gogoa dira ditugun baldintza bakarrak». Itxaropentsu eta lanean jarraitzeko gogoz, emakumeek sortutako musika zabaltzen jarraituko du Emeki koralak, ia hogei urtez egin duen modura.

"Minaren tokian berriro bizitza eta edertasuna hazten hasten dira"

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-06-05 09:38:33

Dolua eta galera dira Iban Martinen lehen bakarkako lanaren abiapuntua. Zaurietan lore EPak lau kanturen bidez artistaren bizitzako une pertsonala eta sakona jasotzen du: aitaren heriotzaren ondorengo dolu prozesua. Musikariak azaldu duenez, kantuak galera gertatu eta gutxira sortu ziren, udako hilabeteetan, baina denbora batez gordeta egon ziren. “Nahikoa jarraian idatzi nituen, baina gero, kaxoian gorde nituen. Denborarekin sentitu nuen atera nahi nituela eta omenaldi modukoa prestatu”, azaldu du.

Proiektua ez da berehala gauzatu. Neguan heldu zen grabazioari ekiteko unea, eta prozesu osoa bere erritmoan egin zuen. “Dena neuk egin dut, nire denborak errespetatuz. Lasaitasunez eta indarra sentitu dudanean”, dio. Horrela sortu zen aitari eskainitako unibertso intimoa, non oroitzapenak, emozioak eta doluaren fase desberdinak musikaren bidez bildu dituen.

Diskoa osatzen duten lau kantek hari komuna dute. Martinen esanetan, bakoitzak galeraren aurrean bizi izan duen une jakina islatzen du. Izenburua ematen dion Zaurietan lore kantak omenaldi zuzena egiten dio aitari, “lore eskaintza moduan” ulertuta. “Galera baten aurrean inguruan dituzun pertsonak dira aurrera egiteko indarra ematen dizutenak”, azaldu du. Bezpera bat galeraren onarpenari buruzkoa da, bizitzaren ezinbesteko alde gisa heriotza ulertzeko ahalegina. Zure altzoan kantan, berriz, gertukoen babesak hartzen du protagonismoa. Laugarren piezak, Roberren bibotiak, beste ikuspegia eskaintzen du. Gorka Benitezek konposatutako kanta instrumentala da, eta Martinek agurraren ospakizun gisa ulertzen du.

“Nik ikusi nuen agur hori modu alaiago batean ospatzeko aukera bezala”, adierazi du. Artistaren hitzetan, disko osoa doluaren bidaia emozional baten moduan ulertu daiteke. “Galera batean momentu desberdinak daude. Batzuetan errusiar mendi bat da. Badago pertsona hori gogoratzea, omenaldia egitea, baina baita negarra, amorrua edo ezbeharraren aurrean sortzen diren galderak ere”. Horregatik, lau kantak ez dira istorio lineala, baizik eta doluaren fase eta sentipen ezberdinen isla.

Izenburuak berak ere lanaren muina azaltzen du. Martinek kontatu du loreen sinbolismoa doluaren lehen egunetan gertuko batek azaldu ziola, eta ideia horretatik sortu zela izenburua. “Nik ulertzen dut zaurian dagoen minaren tokian berriro poza, ilusioa eta bizitza hazten hasten direla. Horixe da Zaurietan lore”.

Bakarkako lehen lana izan arren, Martinek argi dauka diskoaren soinuak urte askotako bidea duela atzean. “Gerora konturatu naiz, baina soinu hau urteetan landu dut”, azaldu du. Gitarren doinuek, ahots hauskorrak eta moldaketa zainduek nortasuna ematen diote lanari. Horregatik, Martinek bere “musikarik pertsonalena” dela aitortu du. Musikari eta ekoizle moduan alderdi teknikoa kontrolpean izan arren, erronka handiena emozionala izan dela dio: “Teknikoki oso gustura ibili naiz, baina emozionalki izan da zailena”. Kantak grabatu eta argitaratzea ez zen arazoa; benetako pausoa publikoagaz partekatzea izan zen.

“Batzuetan pentsatzen duzu familiari jotzea nahikoa dela. Baina gero konturatzen zara beste pertsonei ere zerbait mugiarazi diezaiekeela”. Horregatik erabaki zuen lana kaleratzea, bere esperientzia pertsonala beste batzuekin partekatzeko. Eta erantzuna segituan iritsi da. Diskoa argitaratu ondoren, dolu prozesuak bizi izan dituzten pertsonen mezu ugari jaso ditu. “Jendeak idatzi dit entzun duela eta barruan mugitu diola. Horrelako mezuak jasotzea oso polita da”. Orain arte musikari eta ekoizle moduan aritu izan da batez ere, baina proiektu honek beste leku batetik hitz egiteko aukera eman dio. Etorkizunari begira, hurrengo pausoa noiz eta nola izango den ez daki, baina badu irizpide argia: “Ez dut idatzi nahi idazteagatik. Kantuak egingo ditut benetan zerbait esateko sentitzen dudanean”.

Herri txikietatik frontoi handiak betetzera

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-05-29 12:52:07

Eskupilotan, palan edo zesta-puntan jokatzeko Markina-Xemeinera joateko beharra izan dute, urte luzez, Lea Ibarreko haur eta gazte askok. Herrietan zegoen hutsune bat agerian geratu eta irtenbide bat aurkitzeko lan egin zuten guraso batzuek. Pilota eskola bat sortzeari ekin zioten orduan, eta gaur-gaurkoz, Amoroto, Aulesti, Gizaburuaga, Mendexa eta Munitibarko gazteei pilotan jokatzeko aukera ematen jarraitzen du elkarteak.

30 ume eta 20 nagusi dira Munitibarko frontoian entrenatzen aritzen direnak, eta herrian edo etxetik hurbil, maite duten kirolean eta giro onean aritzeko aukera dutenak. Zifra itxaropentsuak badira ere, ohikoa izaten da lurralde txikietako talde, eragile edo norbanakoek begirada etorkizunean jarrita izatea. Bizirauteko nahiak taldeagaz harremana daukan edozeinengan lana eta ardura dakar askotan. Txikitatik taldean sartu eta heltzen ari den gazte horrengan, haurrak hazten ikusi dituzten entrenatzaileengan edota taldearen sorreraren lekuko izan ziren guraso horiengan.

Elkartea sortu zuten garaian, gaur egun baino jokalari gehiago zeuden taldean. Zaila izaten ohi da DBH ikasten ari diren gaztetxoak taldean mantentzea eta jokatzen jarraitzea, edo mutil eta nesken kopuruari dagokionez, arrakala hori desagerraraztea. Mutilak erakartzea gaitza izaten bada, are gaitzagoa da taldeko kideentzat neskak erakartzea eta mantentzea.

Sorrerara itzuliz, nesken pala taldea gogoratzen dute askok, urte batzuetan bizirik egon ostean, desegin zena. Emakumeen pala talde barik egon da Lea Ibarra Motrollo denboraldi batez; hala ere, txapelketak sortzearen garrantzia agerian utzi du Emakume Master Cup txapelketak. Horren harira, emakumeen pala taldea bueltan da Munitibarren, eta hamar palista baino gehiago dira.

Herriarengandik jasotako erantzun ona ere nabarmentzekoa izaten da. Esku pilotako Bizkaiko Txapelketa antolatzen du Lea Ibarra Motrollok, eta denboraldia hastean, frontoira hurbiltzea barikuetako ohitura bihurtu da herritar askorentzat. Hala, erantzun hori jasotzen duten bitartean lanean jarraitzeak merezi duela sentitzen dute taldeko eragileek.

Herri txikietako frontoietan hasi eta pilotakadaz pilotakada, mundu mailarako bidea zabaldu die zenbait pilotariri Lea Ibarra Motrollo elkarteak. Munduko Txapelketan egon zen Euskal Selekzioa, eta 22 jokalarietatik bost, Munitibarko elkartekoak izan ziren. Onintza Galdosek, Enara Gamindek, Olatz Arrizabalagak, Kepa Albizuk eta Amaia Aldaik zazpi probintziak ordezkatu zituzten Argentinan. Esperientzia ahaztezin hura gorde-gordeta dute bost jokalariek. Zortzi urrezko domina ekarri zituzten selekziokideek, hala ere, aldarri argi bategaz jokatzea izan zen eurentzat benetako ohorea. Euskal Herria ordezkatzen aritu ziren Lea Ibarra Motrolloko jokalariak, eta dominak lortzea baino zerbait gehiago egin zuten ozeanoaren beste aldean.

Mundu osoko jokalarien miresmena lortu zuten Galdosek, Gamindek, Arrizabalagak, Albizuk eta Aldaik. Mundua begira izanda ere, Munitibarko umeentzat erreferente izatea da lorpen handiena. Eurekin frontoia partekatzen duten haurrek ikusi zuten herri txiki batetik etorrita ere, mundu mailan lehiatzera heldu zaitezkeela eta Argentinan lehiatu zuten horiek eurek datozen toki txiki bezain handi beretik datozela.

Lea Ibarra Motrolloko jokalariak. Argazkia: Lea Ibarra motrollo

Dantza, espazio beharrez

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-05-29 06:30:29

Garazi Etxaburu Aulestia (Ondarroa, 1993) dantzaria, sortzailea eta irakaslea da.

Jaioterrian hasi zen dantzan ikasten, 3 urterekin, Dantzarte ballet eskolan Maitane Uriberekin. 1997-2009 urte bitartean, Ondarroako Dantzarte dantza eskolan ikasi zuen. 12 urterekin Arriagan bakarlari dantzan egin zuenez geroztik, argi zeukan dantzaria izan nahi zuela. 15 urterekin, Gasteizko Jose Uruñuela Dantza Kontserbatorioan sartu zen. Hiru urte egin zituen han, 2009tik 2012ra,eta Batxilergo ikasketekin bateratu beharra izan zuen. Kontserbatoriotik atera eta 2012tik 2015era Dantzaz gazte konpainian dantza garaikidean sakontzen egon zen. 2016an bide profesionalari ekin zion, eta urte horretan eta hurrengoan Poloniako Gdansk hiriko Baltycki Teatr Tanka konpainian (Baltic Dance Theatre) aritu zen dantzari bakarlari eta koreografo laguntzaile. 2017tik Lasala konpainiako dantzaria da. Proiektu ugaritan parte hartu izan du, bai dantza eta antzerki konpainietan, bai sorkuntza propioetan, eta kolaborazio ugari egin ditu, esaterako, musikariekin eta idazleekin. “Eskertuta nago, jendeak oso kontuan hartzen nauelako”, dio.

Garazi Etxaburu Aulestia

Etxaburuk dio dantzak behar baino babes txikiagoa daukala, eta dantzariak diru laguntzen menpe bizi direla. “Instituzioek diru laguntzak ematen dituzte piezak sortzeko, baina gero ez dago dirurik programatzeko. Eta gu dantzariok bukle batean sartuta gaude: sortzera derrigortuta aurrera egin ahal izateko. Alde batetik, ondo dago, sorkuntza bakoitzak bizi esperientzia polit bat ematen dizulako, baina beste alde batetik, sorkuntza horiek ez daukate iraupenik”, adierazi du.

Eskoletan ez digute erakusten zelan ahal garen mugitu; zelan espresatu ahal garen dantzaren bitartez, eta zelan atera gorputzaren barruko emozioak

Horren aurrean, emanaldiak antolatzea aldarrikatu du, agertokietan zein kalean. “Kalean programatuta, dantza ezagutzera ematen da. Izan ere, jende askok ez daki dantza zer den ere. Hurbiltasuna lortzeko, dantza ezagutzera emateko, garrantzitsua da publikoaren eta sortzailearen arteko kaleko harreman hori”.

Bere esanetan, Euskal Herri mailan gutxien ezagutzen den arte diziplina da dantza, “eta ez da egiten apusturik bere alde”. Horren haritik, hemengo errealitatea beste batzuekin alderatu du. “Europa mailan beste kultura bat daukate. Ondarroaren neurriko herri batek, adibidez, bere antzokia edukiko luke, bere dantza konpainia eta astebururoko programazioa. Polonian ikusten nuen hori. Zapato-domekero egoten ziren emanaldiak, eta jendeak bete egiten zituen antzokiak. Hori ez da hemen sekula pasatzen. Jendeak ez dauka ohiturarik. Nik uste dut heziketa falta dela, eta horretarako dantza ikusi eta ezagutu behar da; jendea horretan hezi”.

Dantza irakasgai
Umetatik egin beharreko lana da, Etxabururen iritziz. “Eskoletan ez digute erakusten zelan ahal garen mugitu; zelan espresatu ahal garen dantzaren bitartez, eta zelan atera gorputzaren barruko emozioak”, nabarmendu du.

Dantza mundura begira jarrita, emakumeen eta gizonen arteko desberdintasunak ere eduki ditu aipagai. “Gizonezkoen pribilegioen lekuko gara. Dantzan ere badaude. Haiekin alderatuta, emakumeok exijenteagoak gara. Ondo ez, hobeto egin behar dugu, ze izan ere gehiago gara, eta geure arteko konpetentzia-edo sortzen da. Presio hori daukagu guk, eta gizonezkoek, ordea, ez”.

Sortzaile eta dantzari izateaz gain, Etxaburu irakaslea ere bada Markina-Xemeingo Uhagon Kulturgunean eta Zumaiako Musika eta Dantza Eskolan. Eta beti prest dago proiektu eta kolaborazio berrietarako. “Hain ezegonkorra izaten da gure lana ze, derrigortuta zaude proiektu askotan egotera, estabilitate ekonomiko eta mentala mantendu ahal izateko. Antolakuntza, agenda eta babes oso onak eduki behar dituzu”.

24 ordu, 420 kilometro eta bizipozaren erronka

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-05-08 13:50:37

Berriatua prest dago maiatzaren 22tik 24ra elkartasunaren, euskararen eta komunitatearen aldeko asteburu berezia bizitzeko. Helmugak Bizipoza Jaiaren bueltan, Lea-Artibai kolorez, musikaz eta elkartasunez beteko da, eta horren guztiorren erdigunean Ander Txakartegi egongo da berriz ere. Berak, baina, argi dauka protagonismoa ez dela berea, baizik eta herri osoarena.

Helmugak elkarteko kideak azaldu duenez, egitekoa diren ekimena ez da egun batetik bestera sortutako ideia bat. Sustrai sakonak ditu, eta 2015ean sortutako Helmugak elkartearen balioetan oinarritzen da erabat. “Helmugak lau ardatzen inguruan sortu zen: euskara, kirola, natura eta pertsona. Gure erronkek balio horiek izan dituzte oinarri, eta urteekin forma desberdinak hartu badituzte ere, funtsa beti bera izan da”.

Bide horretan mugarri garrantzitsua izan zen 2020ko Agertxo Pirata proiektua. Esperientzia hark elkartasunaren bidea indartu zuen, eta handik gutxira Bizipoza elkarteagaz harremana estutzen hasi ziren. Helburua argia zen: ordu arte egindako erronka pertsonalak dimentsio kolektiboago batera eramatea eta umeengan, haien beharretan eta begirada haien ikusgarritasunean jartzea. Horren emaitza da Helmugak Bizipoza Jaia. “Aspalditik geneukan buruan Bizipozaren jaia Lea-Artibaira ekartzea. Ez bakarrik erronka bat egitea, baizik eta erronka hori jai handi bategaz lotzea, herri osoak parte har zezan”. Ardatz nagusietako bat hilaren 22an 22:00etan Berriatutik abiatuko den erronka ziklista da. Txakartegik eta laguntzaile talde batek Lea-Artibai eskualdeari sei bira emango dizkiote bizikletaz 24 ordutan.

420 kilometro eta 8.500 metroko desnibel positiboa osatuko dituzte, eskualdeko herri guztiak lotuz. Ibilbidea Berriatutik abiatu eta Markina-Xemein, Etxebarria, Munitibar, Aulesti, Amoroto, Gizaburuaga, Ispaster, Lekeitio, Mendexa eta Ondarroatik igaroko da berriz Berriatura itzultzeko. Sei aldiz egingo dute.

Erronkaren berezitasuna ez da distantzia bakarrik. Herri bakoitzean geldialdi sinbolikoak egingo dituzte, eta tokian tokiko ordezkariei opari bana emango diete elkartasunaren eta herrien arteko loturaren ikur gisa. “Kilometroak gogorrak dira, baina benetako zailtasuna desnibel jarraitua da. Lea-Artibaiko orografia etengabeko gora-behera da, eta ia ez dago atseden hartzeko tarterik”, azaldu du Txakartegik. Hala ere, erronkaren alderdi garrantzitsuena ez da fisikoa. “Erronka hau ez da nirea. Jende askok lagunduko du zatika. Batzuek buelta bat egingo dute, beste batzuek ordu batzuk. Hor dago indarra, bakoitzak bere hondar alea jartzean”.

Intxaurrondotik hasiko da

Erronka hasi aurretik une berezia biziko da Berriatuan. Parte hartzaileak herriko intxaurrondora joango dira, oroimenari lotutako espazio sinbolikora. Bertan eguzkiloreak jarriko dituzte, Ager eta Josuneren omenez. Keinu hunkigarri horrek lotura zuzena dauka Helmugaken historian eta urte horietan elkarteak defendatu dituen balioekin.

Ondoren hasiko da benetako erronka, eta 24 ordu geroago, maiatzaren 23ko gauean, Berriatuko plazan egingo dute sarrera berezia, umeekin eta herritarrekin batera.

Ekimenaren helburua ez da kirol balentria bat erakustea. “Askotan arreta erronkan jartzen da, baina benetako mezua beste bat da: elkarrekin indartsuagoak garela. Hemen bakoitzak bere ekarpena egiten badu, hondar ale askogaz hondartza ederra osatzen da”. Ildo beretik, Bizipozagaz elkarlanean egiten duten lana ezinbestekotzat jo du. Elkarteak gaur egun izaera bereziko egoerak lantzen dituzten 39 elkarte biltzen ditu, eta umeen behar eta errealitate anitzak gizarteratzea du helburu. “Dirua garrantzitsua da, baina oihartzuna are garrantzitsuagoa da askotan. Jendeak errealitate hauek ezagutzea, haiekin solidarizatzea eta sentsibilizatzea da benetako irabazia”.

Solidaritatearen eskualdea

Azken hilabeteetan aurkezpenak egin dituzte eskoletan, herriz herri, ekimena gazteenengana eramateko. Txakartegiren ustez, arrakasta ez da neurtuko zenbat kilometro egingo dituzten edo zenbat pertsona bertaratuko diren ikusita, baizik eta lortzen duten arrasto sozialaren arabera. “Nahi dugu Lea-Artibaiko ume guztiek Bizipoza ezagutzea. Etorkizunean hauek izango dira solidaritatearen kultura zabalduko dutenak. Guretzat hori lortzea garaipen handiena izango litzateke”. Erronkaz gain, asteburu osoan egitarau zabala izango da Berriatuan.

Asteon egindako aurkezpen sozialak jada eman zuen datozen egunetan biziko denaren aurrerapena. Herria kolorez, musikaz eta emozioz bete zen, Porrotx eta Zapotxin pailazoak, Bibitxa kolektiboa, Bizipoza eta Helmugak protagonista zirela. Maiatzaren 22an erronkaren hasiera eta kontzertuak izango dira. Barikuan haurrentzako bizikleta jarduerak eta kirol ekintzak egingo dira. Igandean, berriz, festa nagusia ospatuko da Porrotx, Marimotots eta Zapotxinen emanaldiagaz, kalejiragaz, paella solidarioagaz, Go!azen ikuskizunagaz eta kontzertuekin.

Helmugakek argi dauka bidea ez dela hemen amaitzen. Bi urtetik behin jai handi bat antolatzeko asmoa daukate, eta tarteko urteetan ere erronka berriak prestatuko dituzte, umeen aldeko mezua zabaltzen jarraitzeko. “Gure konpromisoa ez da egun batekoa. Beti egongo gara umeen beharrei ikusgarritasuna ematen, elkartasun olatua zabaltzen eta herria mugiarazten”.

Aulestiko memoria biziberritzeko leiho digitala: Izkilimine.eus

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2026-05-08 10:16:43

Aulestiko historia, eta istorioak, ahanzturan ez erortzea helburu izanik, Izkilimine izeneko webgunea sortu du Jabier Aranguena aulestiarrak. Urte luzeetan artxiboetan, liburuetan edota ikus entzunezkoetan jasotako material guztia bildu eta herritarrekin partekatzea da Aranguenaren xedea, bildutako informazio guztia bere ordenagailuan gelditu ez dadin. Proiektu pertsonala bada ere, komunitateari irekita dagoen tresna dinamikoa izan nahi du; herritarren artean iraganeko pasadizo zein pertsonak gaur egunera ekarriz.

Izan ere, urteetako ibilbidearen emaitza da Izkilimine: “Dokumentu asko neuzkan eta, nolabait, bildutako guztia erakutsi egin nahi nuen. Horrez gain, memoria lantzeko beharra ere ikusten nuen”. Webgunea bera ere modu “xumean” sortu duela aitortu du: “Joan den udan, lagun bategaz Youtubeko tutorial baten bitartez hasi nintzen webgunea egiten. Nahikoa ‘kaserillue’ da, neure erara egindakoa”. Horrela, webguneak bi ardatz nagusi ditu: batetik, lehendik egindako lan guztiei tokia ematea; bestetik, etengabe eguneratuko den atal dinamikoa sortzea.

Dokumentu asko neuzkan, eta nolabait, bildutako guztia erakutsi egin nahi nuen.

Atal horretan, herriko pertsona ezezagunen inguruko artikuluak argitaratuko ditu Aranguenak astero: “Prest ditut 50 artikulu inguru, garai baten —duela 200 edo 300 urte inguru— famatuak izan ziren aulestiarrenak, baina gaur egun ahaztuta ditugunak”. Horrez gain, argazki zaharren atala ere sortu du, herritarren parte hartzea sustatzeko: “Nahi dudana da jendeak argazkiak bidaltzea, nik webgunera igo eta gero denon artean komentatzeko iruzkinak utziz”.

Proiektuaren helburua argia da: sakabanatuta dagoen edukia bildu eta artxiboetan aurkitutako materiala argitara ematea: “Liburu bat egin nezakeen, baina webgunea merkeagoa eta dinamikoagoa da. Ahalbidetzen dit informazioa zatika ematea, piluletan bezala”. Horrela, bakoitzak bere erritmora kontsumitu ahal izango du edukia.

Webguneak badu, gainera, “balio handiko” beste tresna bat: Aulestiko etxe eta baserrien mapa interaktiboa. Duela urte batzuk egindako ondare inbentario batean oinarrituta, herriko eraikinak kokatu eta horien inguruko informazioa eskaintzen du. “Lan hori duela hamalau urte inguru egin genuen ondare taldetik, eta orain, aberasten joan behar dugu, informazio gehiago daukagu eta”, azaldu du aulestiarrak.

Izenaren atzeko istorioa. Webgunearen izenak berak ere badu bere istorioa. “Bizitzan behin entzun dut ‘izkilimiñe’ hitza, eta geratu egin zitzaidan. Nire familiako bat paseo bat ematera atera zen, eta eskola aurretik pasa zen. Etxera heldu zenean esan zuen: ‘Nolako izkilimiñe zegoen eskolan’. Berbaroa esan nahi du, baina berbaro altua. Eta hori da webguneagaz nahi dudana: denok batera berba egitea”. Hitzaren berreskurapena ere bada, beraz, egitasmoaren beste helburuetako bat: “Nire familiako kideak eskolatik etxera ekarri zuen hitz hori, orain, berriro eskolara eramatea gustatuko litzaidake”.

Aranguenak argi du webgunea ez dela proiektu itxi bat: “Asmoa da herritarrek ere parte hartzea, eta beraiek bidalitako materialarekin webgunea aberastea”. Duela aste bi aurkeztu zuen aulestiarrak webgunea herrian, eta “harrera oso ona” izan zuela azpimarratu du: “Aulesti oso esker oneko herria da, eta nahiz eta ez nuen propaganda askorik egin, banekien jendea etorriko zela. Guztira 40 lagun inguru batu ginen liburutegian, eta aurkezpenean bertan eskatu nien herritarrek argazkiak bidaltzeko eta ekarpenak egiteko”.

Edukiari dagokionez, bereziki interesatzen zaiona bloga da, bertan berreskuratzen baititu historiak. Esaterako, Ramona Calle aulestiarraren kasua aipatu du: abortatzeagatik heriotza zigorrera kondenatua, Gernika-Lumon. Edo Lehen Mundu Gerran hildako aulestiar bakarraren istorioa: bera zegoen itsasontziak Alemanek jarritako lehergailua ukitu zuen, eta ondorioz hil egin zen. “Gau egun inork ez ditu istorio horiek ezagutzen, eta kontatzen ez badira, galdu egiten dira”, azpimarratu du webgunearen sortzaileak.

Asmoa da herritarrek ere parte hartzea, eta beraiek bidalitako materialagaz webgunea aberastea

Transmisioa, beharrezkoa. Etorkizun hurbilera begira, webgunea Aulestiko Eskolara eramatea ere badu buruan Aranguenak: “Eskolara heltzen ez bada, zentzua galtzen du proiektuak. Material asko dago lantzeko”. Gainera, atal berriak sortzeko asmoa ere badu, besteak beste, Aulestiko euskarari buruzkoa.

Gaur-gaurkoz, Aranguena pozik dago egindako lanagaz. Orain, herritarren esku ere badago Izkilimine webgunea hazten jarraitzea: “Webgunea elikatzen jarraituko dut, baina guztion proiektua izatea nahi dut; aulestiar bakoitzak bere aletxoa jartzea”.

Eskolara heltzen ez bada, zentzua galtzen du proiektuak. Material asko dago lantzeko.

Itsasoa: aukera iturri paregabea

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2024-07-18 06:00:56

Itsas Garapen Elkartea Bizkai eta Gipuzkoako Arrantza Tokiko Ekintza Talde bakarra da. Europar Batasunak arrantza sektorearen bultzadagaz lotutako diru funtsak kudeatzea du xede, dibertsifikazioan fokua ipiniz: arrantza sektorea dibertsifikatzea eta dinamizatzea dute helburu, batetik; bestetik, arrantza herrietan jarduera ekonomiko berriak bultzatzen dituzte. Horretarako, herritar, enpresa edo eragileei beren proiektuak aukezteko deialdia egiten diete: “Arrantza jarduera nagusiaz harago ekimenak sortu gura dituztenek aukera dute beren egitasmoak aurkezteko eta, ebaluazio fase baten ostean, laguntzak jaso ditzakete”.

Jasangarritasuna eta ekonomia urdina.
Ekonomia urdina da beren eragin esparruaren ardatz nagusietako bat. Hortaz, ekonomia urdinarekin lotutako proiektuek “aukera gehiago” dute, diruz lagunduak izateko: “Itsas sektoreko aktibitateak bultzatzea da jomuga, bere alde desberdin guztietatik”. Ekonomia mota horrek jasangarritasuna eta enplegu sorrera barnebiltzen ditu, besteak beste.

Itsas Garapen Elkartea 2024-2030 arteko Ekonomia Urdin Jasangarrirako Trantsizioa izeneko fase estrategikoan bete-betean itsasoratuta dago. Tarte horretan, diruz laguntzen dituzten proiektuek arrantza dibertsifikazioarekin eta ekonomia urdinarekin lotzea bilatuko dute. Hori horrela, hilaren 2az geroztik, proiektuak aurkeztu eta aurrera eroateko diru laguntzak eska ditzakete herritarrek, abuztuaren 2ko epemugarekin. 2027an, aurkeztutako proiektuen prozesuaren erdibideko ebaluazioa egingo lukete Itsas Garapenekoek, helburuen arabera. Azken urteotan, 100-150 proiektu kudeatu dituzte. Aurten, “pareko aurreikuspenak” dituzte.

Proiektuen nondik norakoei dagokienez, hiru ekintza lerro jarrai ditzakete: inbertsio produktiboa, ez-produktiboa eta enplegu sorrera. Lehenak enpresa eta negozio bide berrien sorrerari erreparatzen dio; “bereziki” baloratuko dituzte arrantza sektoreagaz lotutako eta arrantza herrietako ekonomia urdinaren garapenera zuzendutako proiektuak. Bigarren lerroak itsasoagaz erlazionatutako formakuntza zein proiektu pilotuen garapena bultzatzen ditu. Azkenak autoenplegua edo kontratazioak sustatzen ditu, arrantza dibertsifikazioagaz eta ekonomia urdinaren baloreekin lotuta egonez gero.

Besteak beste, Bermeo, Mundaka, Ondarroa, Mutriku, Berriatua, Elantxobe nahiz Lekeition dute inguruko eragin eremua. Gainera, toki bakoitzeko bazkide eta eragileekin “elkarlan estua” daukate: “Fundazioak, enpresak, federazioak, erakundeak, kofradiak, arrain salerosleak, tokiko komertzioak, bitartekari taldeak, eta abar luze bat”.

Itsasoagaz lotutako emakumeen lana “tradizioz feminizatua” izan denez, genero berdintasuneranzko urratsak egitea ere bilatzen dute: “Enpakatzaile, saregile edota bestelakoen lana beste edozein arrantza teknikarirenaren parekoa dela sinesten dugu; horregaz batera, emakumeak arrantza estraktiboan daukan pisua handitzeko behar egiten dugu, lehorreko itsas jardueretan baino askoz ere arrakala handiagoa baitago”. Bestalde, belaunaldi txandapasa sustatzea ere jomuga du elkarteak.

Lea-Artibai, Mutriku eta Busturialdea, arrantza sektorearen dibertsifikazioari eta ekonomia urdinaren garapenari begira, “eremu esanguratsua” da, eta “aukera ugari” eskaintzen ditu: “Itsasoagaz estuki lotutako udalerriak eta inguruak daude; proiektuak planteatzeko eta horientzako diru laguntzak eskatzeko toki egokiak dira. Gainera, oraindik ustiatu ez diren jarduera asko eta denetarikoak ditu gordeta itsasoak”.

Izena emateko bideez.
Abuztuko epemuga artean, ekintzaileei euren proiektuak aurkezteko deia luzatzen die Itsas Garapen Elkarteak: “Gure herrietan martxan jartzen den eta Itsas Garapen Elkartearen filosofiagaz bat egiten duten proiektuak diruz lagundua izateko aukera daukala jakinarazi gura diegu herritarrei; itsasoagaz lotuta egonez gero, aukerak biderkatu egingo dira. Gainera, lehen urterako, proiektuei aurre egiteko besteko aurrekontua dugu”.

Izena emateko edo proiektuak aurkezteko oinarriei buruzko informazioa jasotzeko, interesdunek zuzenean dei dezakete Itsas Garapen Elkartera. Beste bideak euren webera, sare sozialetara edota Eusko Jaurlaritzaren Arrantza Sailaren webera jotzea dira: “Herritarrek euren proiektuak bultzatzeko tresna garela jakitea gura dugu”.

Genaro Ibarguengoitia

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2024-02-01 14:04:46

Genaro Ibarguengoitia 1940ko otsailaren 6an jaio zen Muxikan. Gernika-Lumon egin zuen lan tailerrean eta, ondoren, Elgoibarren. «Ondo irabazten nuen, pozik nengoen, baina Australiara joateko gogoa neukan», dio. «Bi auzokide, Jose Mari Agirre eta Ziriako Lejarzegi eta nire lehengusua Tomas Armolea, han zeuden».

1961eko martxoan joan zen Australiara. Armoleak erreklamatu zuen, eta aitak ordaindu zion bidaia. «Ama triste geratu zen. Emaztegaia ere hemen utzi nuen; esan nion bost urte itxaroten bazuen, bueltan ezkondu egingo ginela. Hala izan zen. Maletan, dena alferrikoa eraman nuen, praka luze berriak eta, baina han ez zen holakorik behar. Dirutan, aitak eman zizkidan 40 libra».

Hegazkinez joan zen. Bilbotik Madrilera eta handik Erromara. Han bulego batera joan behar izan zuen; ez zuen ezer ulertzen, eta apaiz bat ekarri zuten itzultzaile eta paperak bideratzeko. «Erroman lau ordu itxaron behar izan nuenez, apaizak eta biok Erroma bisitatu genuen. Jose Luis Larrabe zen apaiza, Elorriokoa». Lau ordu geroago, hegazkina hartu eta Sidneyera iritsi zen. «Apaizak idatzi zien gurasoei nigaz egon zela esateko», azaldu du. Sidneyn Armolea zeukan itxaroten.

«Ama triste geratu zen; emaztegaia ere hemen utzi nuen: bost urte itxaroten bazuen, bueltan ezkondu egingo ginela esan nion. Hala izan zen»

Fundizio batean hasi zen lanean trenbideak zaharberritzen eta, gero, Inghamera joan zen kaina ebatera. «Bost ginen kaina ebaten, Urdulizko Goirigolzarri, Mendatako Aranaz anaiak, euren lehengusua Pedro Aranaz eta neu».

Kaina ebateko sasoia amaitu baino lehenago, alde egin zuen, eta tabakora joan zen Mareebara. «Tabernetara eta etortzen ziren beharginen bila, eta halan topatu genuen lana. Euskaldunak maite zituzten».

Hurrengo urtean Errigoitiko Aberasturi anaiekin, euren auzoko Albertogaz, Lumoko Secundinogaz eta Muruetako Ramonegaz ebaki zuen kaina.

Argazkia: Euskal Australiar Elkartea

Kanpetxean bizi ziren. Kanpetxean ohe biko logelak zeuden. Ibarguengoitiak Albertogaz egiten zuen lo. Ez zuten sukaldaririk eta euren artean moldatzen ziren. «Behin sugea sartu zitzaigun ezkaratzera siestan geundela; eskopeta neukan alboan, baina dena apurtuko nuela eta, makila bategaz jo eta kitto! Beste behin soloan, kaina jausita zegoen, eta ipurdia ebakitzen ari nintzela, konturatu nintzen burutik zapalduta neukala suge bat; buztanagaz jotzen ninduen bernetan, eta salto egin nuen; orduan gazte! Angel Duñabeitiak hil zuen. Pozointsua zen, gainera. Arratoi asko egoten zen kaina artean jaten, eta txarra izaten zen, ze kaina sikatu egiten zen eta pisua galtzen zuen. Bazeuden beste suge mota batzuk, handi-handiak, arratoiak jaten zituztenak, eta ugazabek ez zuten nahi izaten haiek hiltzerik», gomutatzen da.

«Fundizio batean hasi nintzen lanean trenbideak zaharberritzen. Eta, gero, kaina ebaten»

Ibarguengoitiak anaia erreklamatu zuen, Florencio. «Ford bat erosi nuen errigoitiarrekin batera, eta Townsvillera joan ginen anaiaren bila». Anaia heldu zenerako topatua zion lana tabakoan; kaina beharra amaituta joan zen beregana.

Hurrengo, Girun topatu zuten lana bi anaiek. «Hor nengoela, ugazabagaz eta semeagaz joan nintzen Townsvillera, eta Mini Morris bat erosi nuen. Ez neukan karnetik; bertan atera nuen gero».

Denbora librean tabernara eta dantzara eta Trebonera joaten ziren. «Treboneko frontoian pilota partidak ikusten genituen. Txo de Bermeok jokatzen zuen», gogoratzen du.

Ehizan ere joaten ziren, txakurrekin, basurdetan. Korta zuten eginda, eta bizirik ekartzen zituzten, hazteko eta jateko.

«Suge batzuek arratoiak jaten zituzten, eta ugazabek ez zuten nahi izaten suge horiek hiltzerik»

Emaztegaiari agindu legez, Ibarguengoitiak bost urte egin zituen Australian; azken urtean, Muxikako Duñabeitiak eta eurek, anaia biek 7.000 tonako farma hartu zuten kaina ebateko, Girun. Horixe amaituta, 1966ko otsailean etxera bueltatu zen anaiagaz, Galileo Galilei itsasontzian. «Ni gustura geratuko nintzen han. Bizimodua ona zen. Berba onak baino ez ditut», adierazi du.

Soldadutza egin eta ezkondu egin zen. Negozio bat jarri zuen hemen, beste kide batzuekin batera. Ez da gehiago Australiara itzuli.

Zazpi urteko oroitzapen hunkigarriak

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2024-02-01 13:57:36

Tomas Armaolea 1931ko maiatzaren 20an jaio zen Amona baserrian (Gernika-Lumo). Sei neba-arreba izan ziren. Operacion Canguro zelakoan joan zen Australiara. «Hau ez zegoen ondo, eta Australiara joateko aukera etorri zen, Urberuaga ibili zen jendeari esaten eta apuntatu egin ginen, eta 1958ko ekainaren 24an irten ginen Gernikatik, herriko eta inguruko hainbat lagun. Lehenengo, Astelarrako auzoan egin genuen geldialdi bat, beste bost lagun batzeko, eta Donostiara joan ginen. Gaua bertan pasatu eta, biharamunean, Hendaiarantz.

Trena hartu eta Frantzian zehar bidaiatu ostean, heldu ginen Italiara. Triestetik atera ginen Toscana itsasontzian. Itsasontzia zaharra eta mistoa zen, eta geldialdi ugari egin behar izaten zituen deskargak eta kargak egiteko. 40 egun barruan», dio Armaoleak. Zorabioak lagun, 40 egunen buruan heldu ziren Brisbanera.

Kanpamentu batera eraman zituzten, eta handik astebetera, taldeak egin eta bakoitza herri batera bidali zuten. Hainbat herrikok osatzen zuen bere taldea. «Gu zortzi ginen, eta Inghamera bidali gintuzten. Ondarroako Badiola anaiak, Markinako Eusebio Alberdi, Aramaioko Astondoa anaiak, Carmelo Askarai, Jesus Uriguen eta neu».

Blanco anaien farman hasi zen lanean, kaina ebaten. Hasiera gogorra egin zitzaion. «Blancotarrak sizilianoak ziren. Kaina ebaten eskuak bigun eta sarri odoletan edukitzen genituen; besoak ere bai, lepoz kargatzen genuen eta. Kainak melaza botaten zuen, eta zegoen beroagaz, azala ere erre. Baina, eutsi hantxe».

Eguna argitu orduko hasten ziren kaina ebaten, eta arratsaldeetan kargatzen zuten bagoietara. Lan gogorra inon bada. Tonako kobratzen zuten. Bizikletan joaten ziren solora. «Aurretik behar egindakoen bizikleta zaharrak topatu genituen bertan, eta ugazabak herrira eraman, konpondu, piezak ipini… eta harexekaz joaten ginen solora, kanpetxetik urrun zegoen eta. Carmen Emaldia zen gure sukaldaria», gomutatzen da.

Pasadizo bat ere gogoratzen du: «Hamabost egun inguru ostean, kainabera mozten genbiltzala, Blanco anaiek esaten ziguten italieraz: uno ancore. Ez genuen ezer ulertzen, eta Felix Jaiori, ogia ekartzen zigun okinari galdetu genion ea zer esan nahi zuen. Hark barrezka, beste pertsona bat zetorrela esan nahi zuela azaldu zigun. Lehen justuan sartzen ginen zortzi kanpetxean eta, beste bat? Munitibarko Iñaki Zubiaga izan zen».

Hurrengo urtean Balanzategitarrenean hasi zen lanean. Kaina sasoia amaituta, Armaolea tabakora joaten zen Texasera eta. Urte bitan Mareebara eta Dimbulahra ere joan zen. Garai hartan Ford auto handi zahar bat zeukan, eta haregaz astero Dimbulahtik Mareebara joaten ziren. «Tabakoan barreneko hostoetatik hasi, eta gero eta gorago, kentzen, kentzen… landarea eskeleto geratzen zen. Hostoak pilatu, sortak egin, makila baten eskegi lotuta eta labean sartzen ziren. Lehortu ondoren, sailkatu egiten genituen. Lurrunaz bigundu lehenengo, eta mahai batean ipini eta gradiatu».

Wollongongeko Australian Iron Steelworks galdaketa fabrikan ere lan egin zuen. Ordurako, beste auto bat zuen, Volkswagen Kakalardoa.

Asteburuetan, hotelera lagunekin egotera, ondoko farmetara, frontoira, eta inoiz arrantzara ere joan zen. «Sabin Balanzategik kostazain lagun bat zuen Lucindan, eta hark arrainentzako tranpak jartzen zituen. Beragaz joaten ginen. Gu hantxe, kostazainaren itsasontzitxoan, gabarran, ibiltzen ginen. Barramundiak, black bream-ak eta kolore argi-argiko arrain asko harrapatzen genituen».

Kaina ebaten, tabakoan eta galdaketa fabrika batean lan egin zuen Armaoleak, besteren artean. Txapelketa eta lehiaketetan ere parte hartzen zuen

Herriko jaietan egiten ziren lehiaketetan inoiz parte hartu zuen Armaoleak. 1959an, Antonio Mendioleak Inghamen soka-tira antolatu zuen; talde batean, italiarrak eta euskaldunak; bestean, jugoslaviarrak eta australiarrak. Armaolearen taldeak irabazi zuen. Garaikurra, garagardo-kaxa bana eta hamarna libra eman zizkieten. Hurrengo urtean kaina kargatze lehiaketa bat antolatu zuten. Sei parte hartzaile aurkeztu ziren, eta Armaolea bigarren geratu zen. Trevonneko frontoian esku pilotan ere jardun zuen sarritan. «Horien ostean, hurrengo urterako Show eguna prestatzeko egunero etortzen zen Antonio Mendiolea azukre kaina plantaziora. Lana amaituta genuenean eta kanpetxean dutxa hartuta, Antonio etortzen zen, eta guztiak Mendioleatarren etxera joaten ginen entrenatzera». Hunkituta gogoratzen ditu une haiek.

Italiera eta ingelesa ikasi zituen. «Zapatutan herrira joaten ginenean, garagardo batzuk edan, eta beti hartzen nuen eleberriren bat astean irakurtzeko. Gaur egun ere sarri irakurtzen dut ingelesez, baina hiztegiaren laguntzagaz. Hainbeste urtetako praktika ezagaz, galdu egin dut».

Zazpi urte egin eta etxera bueltatu zen. «Ez neukan oraindik etortzeko esperantzarik, ze Wollongongen pare bat lursail erosi nituen etorkizun ona zutelako, baina aita bakarrik geratu zen etxean, eta erregutu egiten zidan etortzeko, eta etorri egin nintzen». Gernika-Lumoko Idurgo fabrikan hasi zen lanean.

Pozik gogoratzen ditu Australiako urteak. Gernika-Lumon bizi da.

Artako sanpedroak, berezi bezain etxeko

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2023-06-27 10:07:57

San Pedro jaiak santu horren omenezko baselizaren inguruan ospatzen dituzte herri asko eta askotan, eta horietako bat da Bolibarko Arta auzoa. Ermita dotorea daukate, eta “inguru zoragarria”, jaietan zein edozein asteburutan ere gozatzekoa.

Gainera, San Pedro jaien ospakizunak hartzeko inguru guztia txukun-txukun uzten dute auzotarrek: “Auzoko gehienak ibili gara garbitasun lanetan, eta pagadi eta ermita inguru guztia garbi-garbi laga ditugu”.

Hain zuzen ere, herri txikietan eta auzoetan ohi den legez, auzolanean antolatutako ospakizuna da Artakoa, eta elkarlan horretan oinarrituta banatzen dituzte jaien egunetako zereginak ere. Jaien antolakuntzaz arduratzen den lantaldeko kide Gaizka Guenaga Urkidik adierazi duenez, “urtero legez” ospatuko dituzte jaiak, ekitaldietan ez baitute aldaketarik egin.

Briska txapelketan Lea-Artibaiko produktu-sortekin ere sarituko dituzte

Zapatu arratsaldean Artako X. Briska Txapelketa jokatuko dute, eta horixe izango da auzokoan zein ingurukoak elkartzeko lehenengo hitzordua. Izen ematea bikoteko 10 euro izango da, eta lehenengo lau bikote sailkatuak sarituko dituzte. Txapeldunek eta txapeldunordeek Lea-Artibaiko produktuekin osatutako sortak eta diru sariak jasoko dituzte; bikote txapeldunari 100 euro emango dizkiote eta bigarrenari, berriz, 80 euro. Hirugarren geratzen direnek 60 euro hartuko dituzte eta laugarrenek 40 euro. Gainera, parte hartzera animatzen diren guztiei bizkotxoa eta txokolatea banatuko dizkietela jakinarazi dute antolatzaileek.

Domeka, egun handia
Domeka goizeko mezarako dena prest utziko dute, eta garbitzeaz gain, ermita apaindu ere egingo dute, urteko meza nagusiena izaten baita San Pedro jaietakoa: “Emakumeek dena txukun utziko dute, eta loreekin apainduko dute”.

11:00etako mezaren ostean, Markina-Xemeingo Zerutxu Dantza Taldekoek emanaldia eskainiko dute, baselizaren kanpoaldean eta, ikuskizun ederra sortzeagaz batera, bertaratutakoak ere dantzan jarriko dituzte.

Ondoren, punta-puntako bertso saioaz gozatuko dute bertaratzen direnek. Izan ere, Bertsolari Txapelketa Nagusian finalista izan ziren Nerea Ibarzabal markina-xemeindarra eta Aitor Mendiluze andoaindarra ariko dira bertsotan. “Lehenago Bitorio Zelaiak antolatzen zuen bertso saioa, eta maila handiko bertsolariak ekartzen zituen, eta gu horri eusten saiatu gara. Egaña, Lizaso, Murua, Mendizabal,… horiek izan dira orain arte etorri izan direnak, denak maila handikoak, eta orain datozenak ere oso maila handikoak dira”.

“Maila handiko bertsolariak” eroateko apustuari eusten diote

Tradizioz, bertso afaria antolatu ohi zuten sanpedroetan, eta iaz, lehenengoz, bertso saioa egunez egitea erabaki zuten. Aurten, beste pauso bat eman dute: “Aurten bertso saiorako emakumezko bat eta gizonezko bat ekartzea erabaki dugu, eta hori izan liteke jaien egitarauan daukagun berezitasun bakarra. Bertso saioagaz batera, eguerdirako txikiteoa ere gehitu dugu; bi txosna ipintzen ditugu, eta auzo elkartekook pintxo nahikoa egiten ditugu hurreratzen direnentzat”.

Bazkalorduan, zein bere etxean batzen dira urtero-urtero, senideekin lasai eta etxeko giroan bazkaltzeko. Gero, berriz, jolaserako tartea hartuko dute ume, gazte zein nagusiek. 18:00ak aldera hastea aurreikusi dute: “Umeen jolasak egongo dira. Umeek saio bat bukatzen dutenean, gurasoak ibiltzen dira jolasekin, eta iluntzean dena jasotzen dugu”.

Antolakuntzakoak nabarmendu bezala, domekan egun guztian Jose Luis Laja eta Lutxurdixo trikitilari azkoitiarrak ariko dira giroa alaitzen: “Nahikoa entzutetsuak dira, eta trikiti munduan hainbat txapelketetan aritzen dira. Beste urte batzuetan ingurukoak ere ekarri izan ditugu”.

Gonbidapena
Auzotarren sanpedro jaiei eusteko eta adin eta gustu guztientzako eskaintza bermatzeko ahalegina egiten dute, eta argi daukate horixe dela eta izango dela euren apustua: “Auzoetan jaiak pixka bat murrizten daude, ez delako jende asko biltzen. Ahalegina egiten dugu, eta egiten segituko dugu, baina ez da erraza, auzoetako jendea kalerantz jaisten da, eta oso gutxi batzen dira”.

Zapatuan zein domekan Artara joateko gonbidapena luzatu dute antolatzaileek. Bertakoen zein inguruko bizilagunek jai giro bereziaz gozatuko dutela hitz eman dute: “Bertoko jaiak ezagutzen ez dituztenei etortzeko aukera bat ematea gomendatzen diegu. Behin etorri, ikusi eta probatuz gero, bigarrenez etortzea gustatuko zaie eta. Auzo txikia da gurea; ermita oso ondo kokatuta dago, eta buelta guztian pagadi oso polita daukagu. Auzo inguruko jendea beti batzen gara, eta gero, aparte, Zerutxu Dantza Taldeko umeak ikustera eta bertsoez gozatzera ere hurreratzen da jendea”.

EGITARAUA:

UZTAILAK 1, ZAPATUA:

17:00. Artako XI. Briska Txapelketa (izen ematea: 10 euro bikoteko).

UZTAILAK 2, ZAPATUA:

11:00. Meza Santua.
12:00. Zerutxu Dantza Taldearen emanaldia.
Ondoren. Bertsolarien saioa: Nerea Ibarzabal eta Aitor Mendiluze ariko dira bertsotan.
18:00. Umeen jolasak.
Egun guztian. Jose Luis Laja eta Lutxurdixo trikitilarien emanaldia.

Hamar urte bete dira Ondarroan zubi harresia eraiki zenetik

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2023-05-11 16:39:41

2013ko maiatzaren 10a zen. Hitzordua jarrita zegoen: 12:30etan Ondarroako Alamedan. “Konponbide garaia” zela argudiatuta, Espainiako Auzitegi Nazionalak igorritako kartzelaratze aginduari “entzungor” egin eta Urtza Alkorta ondarrutarrak aipatutako orduan eta lekuan “herritarrekin eta lagunekin” egongo zela iragarri zuen. Ordura arte, Alkorta bilatzeko eta atxilotzeko agindupean zegoen, Espainiako Auzitegi Nazionalaren arabera.

“Kartzelak husteko garaia” zela esan zuen Alkortak, tinko eta irmo. Eta Ondarroako Musika Plazatik behera datorren kalea hartuta, ezkutuan zegoen lekutik Alameda erdira agertu zen. Aurrez aurre topo egin zuen lagunekin, ezagunekin, kazetariekin eta kameralariekin. Txalo artean, Alkorta lurrean eseri zen. Eta momentu horretan bertan Ondarroako Aske Guneko lehenengo muinoa ezarri zen Alamedan.

Alarmaz alarma, ekitaldiz ekitaldi, erresistentziak aurrera jarraitzen zuen. Baina Urtza Alkortak hantxe jarraitzen zuen. Nekatuta, baina hantxe. Bere inguruan gazteek, nagusiek eta adinekoek indarra ematen jarraitzen zioten.

Maiatzaren 15a heldu zenean, Ondarroako Aske Gunearen indarra ikaragarria zen. Turrun hotsak etengabe pizten zuen alarma, hura aldiz, azken eguna zen. Euria ari zuen eta goizaldeko 05:00ak ziren. Euripean egoteko arropa jantzi, aurretik turrunak jo izan zuenean egindako pausoak errepasatu, eta Plaiko Zubia jendez betetzen hasi zen. Alkorta erdian ipini zen. Hain zegoen jendetza ze, jendeak zubia estaltzen zuela. Zubiaren albo banatan jendetzak oztopatzen zuen pasabidea.

Uretatik zein errepidetik, Ertzaintzaren 30 furgoi baino gehiago agertu ziren minutu gutxitan. 300 ertzainek parte hartu zuten operazio polizialean.

Bi ordu. Horixe izan zen zubi harresia austen hasi eta Alkorta atxilotuta geratu zenera arte igarotako denbora tartea. Isilarazita, furgoian sartu zuten Alkorta eta Zaballako espetxera eraman zuten. Elkartasun oihuak, aldiz, ez ziren isilaraziak izan.

Hasiera baten indarrak batzeko hitzordu bat zena, herri baten indarraren erakusle bihurtu zen. Alameda aldarrikapenen gune bihurtu zen. Ustez minutuak iraungo zituen eserialdia egunetara luzatu zen. Eta elkartasun tantak olatu bihurtu ziren. Maiatzaren 10etik 15era, Ondarroako Aske Gunea indarra hartzen joan zen, minutuz minutu, orduz ordu eta egunez egun. Eta oraindik indartsuago egin ziren herritarren elkarlana eta elkarlaguntza. Bost egun iraun zituen Aske Guneak. 117 ordu

Aske. Bi urte eta erdiko espetxealdia bete eta gero 2015eko azaroaren 14an aske geratu, 09:00ak aldera. Ondarroara 19:00ak puntuan heldu zen. Ertzainek eraman zuten leku berean agertu zen: Plaiko Zubian.

ARGAZKI GALERIA: Urtza Alkorta aske utzi eta Ondarroara heldu zeneko irudiak

Oilagorren inbasioa Markina-Xemeinen

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2021-12-22 18:37:43

Egun hauetan Markina-Xemein ingurutik oilagorrak igarotzen ari direla eta, batzuen oroitzapenera itzuli da oilagorrek Markina-Xemeingo Zelaia leporaino bete zuten eguna. Oilagorren kopurua hain izan zen handia, egunkariek ere jaso zutela gertaera euren orrialdeetan. El Hierro egunkarian, esate baterako, albiste bat eskaini zioten gertaera bitxiari.

Bertan jaso zutenez, eta herritarrek gogoratzen dutenez, 1963ko abenduaren 24an, 19:00etan, Gabon ospakizunak baino aurretik, jirabiraka hegan zenbiltzan ehunka oilagorrek bete zuten Zelaia erabat. Inguruetan zenbiltzan herritarrak, oilagorrak zirela konturatu zirenean itzelezko iskanbila sortu zen, eta hegaztiak harrapatzeko ahaleginetan hasi ziren denak, eskuan zituzten makila, aterki eta baita erratzekin ere.

Egunkarian jaso zutenez, 40 bat oilagor harrapatu zituzten ustekabeko ikuskizunak iraun zuen denboran, gutxi gorabehera bi orduko epean. Izan ere, Markina-Xemeingo garai hartako agintariek ehizaldi bereziagaz amaitzea erabaki zuten, bestela Markina-Xemeingo biztanle guztiek ohiko oilaskoagaz gainera txori gutiziatu hori afalduko zuten.

Ehiza eteteko ordena ere modu originalean eman zen; argia moztu zuten oilagorrek lurra hartzeko aukeratu zuten herriko erdigunean.

Dirudienez, oilagorrak hotzetik eta inguruko eskualdeetako elurretatik ihesi zetozen. Ihesaldi azkar eta ustegabeaak eragindako nekeak geldialdi bat eginarazi zieten herriaren erdian. Hain zuzen ere, herriko gunerik argienean. Argi mozketak ehiza geldiarazi zuen, eta oraindik ere ehiztari gehiago biltzea eragotzi zuen.

Uema: "Osasun zerbitzuan euskal hiztunen eskubideak egunero urratzen dira"

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2021-07-01 16:00:43

Osasun zentrora zoazenean euskaraz jasotzen duzu arreta? Zure familia medikua euskal hiztuna da? Euskal herritarren hizkuntza eskubideak bermatuta daude?

Udalerri euskaldunetako osasun zerbitzuetako hizkuntza eskubideei buruzko datuak aurkeztu ditu Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak. Hain zuzen, Uemako kide diren 90 udalerrietako osasun zerbitzu publikoetako datuak behatu, aztertu eta herritarren hizkuntza eskubideak zenbateraino bermatzen diren neurtu du Uemak. Garikoitz Goikoetxea azterketaren arduradunak eta Iraitz Lazkano Uemako lehendakariak bildutako datuak azaldu zituzten Legebiltzarrean ekainean.

Uemak bi urtetik behin egin ohi du behaketa, eta aztertutako azken epetik hona geldialdi bat egon dela nabarmendu dute txostenaren egileek, ez dute “eboluziorik sumatu”. 2018an egin zuten aurreko azterketa, iaz zegokien berritzea, baina COVID-19ak eragindako osasun larrialdiak atzeratzea eragin zuen.

Azken urteetan udalerri batzuetan «arazo batzuk betikotzen» ari direla iruditzen zaiela dio Goikoetxeak. Osasun zerbitzua euskaraz jasotzea herritarren eskubidea dela gogoratu du eta, beraz, “erakunde publikoen obligazioa”. Eskubide horiek bermatzeko azken hamarkadetan pauso handiak eman badira ere, oraindik, eskubideak egunero urratzen direla gogoratu du.

Azterketa sakonagoa. Aurreko urteetan mediku eta erizainak aintzat hartuta egin izan dute txostena; aurten, baina, analisia osatzeko asmoz, Uemako udalerrietako osasun zentroetako langile guztiak kontuan hartu dituzte, eta Uemako kide diren udalerrietako bizilagunei zerbitzua ematen dieten erreferentziazko osasun zentroak eta ospitaleak ere aztertu dituzte.

Erakunde publikoen obligazioa da osasun zerbitzua euskaraz ematea bermatzea

Uemako 56 herritan daude osasun zentroak. Arabari, Bizkaiari eta Gipuzkoari dagokionez, zehazki, osasun etxeetan Osakidetzak 559 lanpostu dauzka Uemako kide diren 90 herrietan, eta ia guztietan zehaztuta dago hizkuntza eskakizuna betetzeko derrigortasun data: 548 postutan (%98).

Txostenaren arabera, Uemako kide diren herrietan, osasun zerbitzu publikoetako bost langiletik batek ez du lortu bere postuari dagokion hizkuntza eskakizuna. Gaur egun Osakidetzako 106 langile daude udalerri euskaldunetan euskara gaitasuna egiaztatu barik. Zenbait arlotan, ehunekoak aldatu egiten dira. Pediatren kasuan, esaterako, hirutik batek ez daki euskaraz. “Osakidetzan langileen %27 ari dira beharrean dagokien eskakizuna bete barik. Proportzioan eskakizuna egiaztatu gabekoak gehiago dira pediatretan, emaginetan eta erizain laguntzaileetan”.

Amoroto, Aulesti, Berriatua, Gizaburuaga, Lekeitio, Markina-Xemein, Munitibar, Ondarroa, Ziortza-Bolibar eta Mutriku daude Ueman.

Lekeitioko osasun zentroan erizain batek eta zeladore batek eta Markina-Xemeingo osasun zentroan erizain batek ez dute egiaztatu eskakizuna. Lekeitioko EAGn, berriz, larrialdietako mediku batek ez du aurkeztu. Ondarroako osasun zentroan familia mediku bat eta bi erizain laguntzailek ez dute egiaztatu hizkuntza eskakizuna, eta Ondarroako EAGn, berriz, bi zeladorek. Mutrikuko osasun zentroan zeladore bat dago hizkuntza eskakizuna egiaztatu gabe, eta Debako osasun zentroan pediatra bat.

Txostenean jaso dutenez, oinarrizko osasun arretatik harago, udalerri guztiek izendatuta duten erreferentziazko ospitaleetan, berriz, ia langileen erdiak dira euskaraz ez dakitenak (%49). “Dena dela, alde handiak daude ospitale batetik bestera”. Gipuzkoako ospitaleetan eta Gernikakoan langile gehienek dute egiaztatuta eskakizuna, baina ez Arabako ospitalean eta Bizkaiko gainerakoetan. Gernikako ospitalearen kasuan, langileen %82,1ek egiaztatuta dauka dagokion hizkuntza eskakizuna.

Osakidetzan langileen %27 dago euskara gaitasuna egiaztatu barik

Hizkuntza eskubideak bermatzeko helburua lortzea “kate baten azken begia” dela eta katea “begiz begi josi behar” dela gogoratu dute txostenaten egileek. Horretarako, profesionalen prestakuntzari dagokionez, euskarazko eskaintza osatzeko premia dagoela nabarmendu dute: “EHUn egin dira urrats batzuk urteotan, eta horiek sendotzea da eginkizuna; NUPen Medikuntza gradua ematen hasi dira, baina erdara hutsez. Horregaz batera, ez dira gutxi osasun ikasketak egitera kanpora jo behar duten ikasleak ere. Beraz, katebegiaren hasierako puntuan, ezinbestekoa da euskarazko eskaintza sendotzea, eta ikasle euskaldunek bertan ikasi ahal izateko bitartekoak taxutzea”.

Era berean, kudeaketa arloan hizkuntza irizpideak bete-betean txertatzea proposatzen dute: “Erakundeek betebeharra daukate herritarren hizkuntza hautua bermatzeko, eta hori gogoan izan behar da. Eta osasun arduradunen eta profesionalen artean ere gizarteratu behar da hori: herritarrenak direla hizkuntza eskubideak, eta zerbitzuaren kalitatean ezinbesteko aldagaia dela pazienteak aukeratutako hizkuntzan jardun ahal izatea”.

Ildo horretatik, osasun zerbitzuan gertatu eta gertatuko den belaunaldi aldaketa ere aitatu dute ondorioen atalean. Euskarazko zerbitzua bermatzeko bidean pauso gehiago egiteko aukera izan daitekeela uste dute; “kontuan hartuta belaunaldi berrien artean handiagoa dela euskaraz dakitenen ehunekoa”. Horretarako, hizkuntza kudeaketa landu behar dela zehaztu dute: kontratazio irizpideak bete (ordezkapenetan ere bai), langile berriei hizkuntza irizpideak azaldu eta jarraipena egin, euskaraz aritzeko laguntza eman…

Halaber diote euskararen erabilera normalizatzeari begira, bultzatu beharreko ildoa dela herritarrak ahalduntzea, “euskarazko zerbitzua eskatu dezaten eta osasun etxean euskaraz egin dezaten”.

‘Bertatik Bertara’ kanpaina, ikusarazteko eta kontzientziatzeko

Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza — 2020-07-09 10:10:52

Bertatik bertara gozatzeko asko dagoelako, bertoko bazterrak ezagutzeko gonbitea egiteaz gain, udalerri euskaldunen nortasuna egokien islatzen duena euskara dela azpimarratzen du Bertatik Bertara kanpainak. Gure herria, gure hizkuntza eta gure produktuak leloagaz, ekainaren 19an martxan jarri zuten kanpaina zenbait udalek, Udalerri Euskaldunen Mankomunitateagaz (Uema) elkarlanean. Hego Euskal Herriko lau lurraldeetako 61 udal ari dira parte hartzen kanpainan, eta horietako bi dira Bermeokoa eta Eakoa.

Herritarrei eta bisitariei erakutsi gura diete udalerri euskaldunak zer nolako altxorrak diren, eta bide batez, tokian tokiko ekonomiari bultzada eman gura diete. Iraitz Lazkano Uemako lehendakariak esan duenez, kanpaina krisiari aurre egiteko eta sektorea suspertzeko udalek garatutako beste kanpaina batzuen osagarri da (erosketa bonuak eta abar): “Bertatik Bertara kanpaina horien guztien osagarri da. Udal gehienak egoera larria ahal den egokien bideratzeko egiten ari diren ahaleginaren erdian, garrantzitsua da gainerako erakunde publikoek ere bidea hori dela nabarmentzea, gure herrien benetako garapena herriko ekonomian eta herriari arnasa ematen dioten sektoreetan dagoela sinetsita”.

Besteak beste, taberna, jatetxe, denda, ostatu eta oro har zerbitzu sektorerako prestatutako kartelak, mahai gainekoak eta gainerako materiala banatu dute. Maite Zarate Alvarez Bermeoko Udaleko euskara teknikariaren berbetan, “begi oso onez” ikusi zuten kanpainari euspena ematea eta herriko ostalarien artean zabaltzea. Turismo eta Euskara arloen artean koordinatu dute kanpaina Bermeon, eta 10.000 mahai gaineko banatu dituzte herriko hamalau ostalaritza establezimendutan. Horietan, hainbat hizkuntzatan oinarrizko hiztegia jaso dute. “Jatekoa eskaintzen duten ostalaritzako establezimentuei aukera eman diegu kanpainan parte hartzeko. Gura izan duenak parte hartu du. Kanpainan parte hartzea erabaki da Euskal Herrian euskaraz bizi garen herrian gaudelako. Hori da transmititu nahi den mezua. Bertokoa erakutsi eta bertokoagaz bat egiteko gonbita da. Kanpainaren leloak dioen moduan, herri euskaldunetan arnasa euskaraz hartzen delako”.

Azpimarratu du ez dela bakarrik euskara sustatzeko kanpaina bat, arlo sozioekonomikoagaz zerikusia dauka eta. Balioan jarri gura da herri euskaldunetan dagoen altxorra, produktuak. “Beste alde batetik, hain kolpe handia jaso duen ostalaritzari beste baliabide batzuk ematea ere bada. Eurek bat egitea euskara erabiltzeak dakarren plus horregaz”.

“Euskaraz bizi izateko nahia partekatu gura dugu bisitariekin”

Beraz, bisitariei eskaintzen zaizkien zerbitzuen artean, bertoko produktuak daude, bertokoa dena: “Hizkuntza eskaintzean, gure errealitatea, herri euskaldunotako errealitatea nolabait erakusten da. Herri euskaldunetan euskaraz bizi izateko nahia partekatu gura dugu bisitariekin”.

Ekonomia suspertzeko. Bertoko ekonomiari bultzada eman gura zaio, eta zentzu horretan, BermeOn bonuen kanpaina abiatu zuten, eta horregaz bat eginez, bi kanpainak elkarregaz jarri zituzten martxan ekainaren 22an. “Azken batean, esan modura, ez da bakarrik hizkuntza sustatzea, herri euskaldunetako garapen ekonomikoagaz bat egin gura izan da”. Turismo eragileek zerbitzua euskaraz ematea garrantzitsua dela azpimarratu du Bermeoko Udaleko euskara teknikariak: “Eurak ere animatzen ditugu euskaraz zerbitzuak eskaintzeak ekartzen duen onura eta plus edo kontu gehigarri hori eskaintzera bisitariei”.

Ondarroan sei ostalaritza establezimendu atxikitu dira kanpainara. Ondarroako merkataritzaren egoera, orain etorri den krisiaren aurretik ere “bultzada askoren beharrean” zegoela pentsatzen zuten udal ordezkariek, baita turismoari dagokionez ere. “Merkataritza bultzatzeko eta berpizteko sektore interesgarria izan daiteke, eta herriak jaso lezakeen onura ikusita, turismoaren aldekoak bagara”, dio Arantza Atxurra Aranguren Ondarroako Udaleko Euskara zinegotziak.

Inguruko herrietan zelako turismo ereduak bultzatzen diren ikusita, baina, kezka ere badaukatela dio, eta turismo eredu aldetik, Bertatik Bertara kanpainak guztiz bat egiten duela euren helburuekin: “Guk bat egiten dugu guztiz barne turismoagaz. Zelakoak garen erakutsi nahi dugu. Turismoa bai, baina batez ere euskaldun izaera erakutsi nahi dugu, geu garena”. Euskalduntasuna “erakartzeko gauza bat” izatea nahi dute, eta ez ezkutatu beharra edukitzea jendea etor dadin.

Orain dela pare bat aste herrian kartelak zabaldu eta ostalaritza establezimentuetan mahai gainekoak banatu zituzten. “Komertzioekin berbetan egon gara kanpainaren berri emateko, eta Uematik formakuntza ere eskaini zuten bat egin duten komertzioentzat, pixka bat kontzientziatzeko zelan guk kanpotarrei ez daukagula zertan beste hizkuntza batean egin, eta erakutsi egin behar dugula gu zelakoak garen, ez pasatzeko erdarara, eta kanpotarrei ere euskaraz egiteko eta halakoak lantzeko formakuntza saio batzuk egon ziren”, azaldu du Atxurrak.

Horrez gain, Ondarroako merkatariak eta ostalariak batzen dituen Zatozte elkartekoekin berba egin zuten. “Orokorrean, herriko komertzio guztiei informazioa ailegatu zaie behintzat”. Ondarroan kanpaina begi onez hartu dutela uste du.

“Barne turismoagaz bat egiten dugu; zelakoak garen erakutsi nahi dugu”

Iñaki Arin Baztarrika Mutrikuko Arbe Hoteleko arduradunak dioenez, lehen unetik prestatu ziren kanpainan parte hartzera, eta kanpaina garrantzitsua dela deritzo: “Nire ama hizkuntza euskara da, eta lehen hitza euskaraz egiten dut. Euskararen aldeko edozein gauzagaz parte hartzeko prest egoten gara, eta kanpaina hau egitea ondo iruditzen zitzaidan”.

Bezeroak euskarara hurbiltzeko saiakera egiten dute: “Hotelera datozenei lehenengo hitza euskaraz egiten diegu. Hizkuntza desberdinetan dagoen 8-10 orriko txostena jendeari erakusten diogu. Hor ikusten dute hitz bakoitza nola esaten den euskaraz, eta arrakasta dauka. Horrelako gauza bat oso beharrezkoa da, konturatu daitezen ez daudela Espainian, hau Euskal Herria dela eta hemen hizkuntza eta kultura propioa daukagula. Eta bai, konturatzen dira. Euskal Herrian gaude, eta zer gutxiago Euskal Herrian gaudela adieraztea baino”.

Udagoieneko ekimenak. Udazkenetik aurrera udalerri euskaldunen garapenarekin lotutako hainbat ekimenen aterpe izango da kanpaina, udaletatik tokian tokiko produktuak eta ekonomia sozial eraldatzailea nola lagundu daitezkeen hausnartzeko eta lanerako ildo berriak abiarazteko.