‘Karmele’: Herri oso baten historia
Kirmen Uriberen ‘Elkarrin esnatzeko ordua’ liburutik abiatuta, ‘Karmele’ filma zuzendu du Asier Altunak; Karmele Urresti ondarrutarraren bizitza pantaila handira ekarriz. Bere seme Txomin Letamendi, eta idazlea bera filmaren atzean dagoen historiaz mintzatu dira. Bihar proiektatuko dute ‘Karmele’ Ondarroako frontoian, eta bientzako momentu «berezia» izango dela azpimarratu dute.
Karmele filmaren estreinaldia. Ezkerrean, Txomin eta Patxi Letamendi eta Kirmen Uribe.Donostiako Zinemaldia. Zenbaitetan, bizitza baten ibilbide hutsarekin herri oso baten historia kontatu daitekeela diote. Finean, gertatutakoa belaunaldiz belaunaldi transmititzeko memoria ariketa bat izan daiteke.
Hala egin zuen behintzat Kirmen Uribek Karmele Urrestiren historia Elkarrekin esnatzeko ordua eleberrian bildu zuenean, eta hala egin du Asier Altunak Karmele filma zuzenduta. Uribe eta Txomin Letamendi —protagonistaren semea— “hunkituta” agertu dira filma ikusi ostean. Izan ere, Urrestiren bizitzatik abiatuta, erbestea, esperantza eta borroka uztartzen ditu pelikulak, herri oso baten memoria, senar-emazteen arteko maitasun istorioaren bidez kontatuz.
Uriberen Elkarrekin esnatzeko ordua eleberria 1927tik 2011ra bitarteko denbora-tartean kokatuta badago ere, Altunak hamar urtera laburbildu du historia. “Ondo laburtu du Altunak historia; izan ere, amak aita Parisen ezagutu zuenetik, aita hiltzen denera arteko gertakariak eraman ditu filmera, eta beraien arteko maitasun istorioan oinarritu da”, azaldu du Letamendik. Uribek gogoratu du Altunak liburua irakurri zuenean izan zuela filma sortzeko lehenengo “bulkada”: “Kontatu nahi zuen historia zela esan zidan, eta horrela izan da”. Hala ere, filma osatzeko orduan, Altuna Letamendi eta Urrestiren arteko maitasun istorioan zentratu dela azpimarratu du idazleak: “Dokumentazio lana paperean gelditu da, baina osagarriak dira biak. Hau da, etxean kontatutako historiatik hasi, liburura pasa, eta pantaila handian amaitu du Karmelek. Memoriak horrela funtzionatzen du, belaunaldiz belaunaldi transmitituz. Eta, eskerrak horrela den”.
Jone Laspiur eta Eneko Sagardoyk jarri diete gorputza Urresti eta Letamendiri, eta gurasoen papera «ezin hobeto» egin dutela zehaztu du semeak: “Asko gustatu zait nola egin duten gurasoen papera, bai Laspiurrek, bai Sagardoyk. Asko hunkitu nau amaren eta aitaren arteko konplizitatea adierazteko moduak. Gainera, filma estreinatu aurretik, Jone Laspiur protagonista den Faisanen Irla ikustera joan nintzen. Asko gustatu zitzaidan, eta banekien ondo baino hobeto egingo zuela nire amaren papera”. Uribek lau pertsonaien lana azpimarratu du: “Oso ondo egiten dute Laspiurrek eta Sagardoyk, baina baita Nagore Aranburuk eta Jabier Barandiaranek ere. Bi hauek aitona-amonen pertsonaiak gorpuzten dituzte”.
Txomin Letamendi: “Ondo laburtu du Altunak historia; izan ere, amak aita Parisen ezagutu zuenetik, aita hiltzen denera arteko gertakariak eraman ditu filmera, eta beraien arteko maitasun istorioan oinarritu da”
Pertsonaiez hitz egitean, estreinaldiko eguna gogoratu dute Kirmenek eta Letamendik, filma bukatu osteko txalo zaparrada berriro oroimenera ekarriz. “Donostiako Victoria Eugenia aretoa jendez gainezka zegoen, eta hunkigarria izan zen amaierako momentua”, adierazi du Letamendik. Uribek ere bat egin du Letamendik esandakoaz: “Publikoa hamar minutuz egon zen txaloka, gelditu barik. Luzea egin zitzaidan txalo zaparrada. Oso hunkigarria izan zen, asko emozionatu nintzen, batez ere familiarengatik”.
Belaunaldiz belaunaldi
Uribe txikia zenean, amak kontatu zion Urresti eta Letamendiren historia etxean. Urrestiren alaba Ikerne Letamendi Uriberen amaren laguna izanik, protagonista ezagutzen zuen idazleak: “Ahoz ahoz transmititutako historia zen, eta nik liburu batean betirako biltzea erabaki nuen. Ze, historia irabazleek idazten dutela diote, baina galtzaileek kontatu”. Bigarren liburua idatzi ondoren hasi zen Urresti-Letamendi familiaren historia idazten: “Berebiziko garrantzia zuen historia zen niretzat, eta ez nintzen nire buruarekin fidatzen”.
Liburua idazteko prozesua “ederra” izan zela dio idazleak, eta kontatzera zihoana inork ez gezurtatzeko, sekulako dokumentazio lana egin zuen: “Lehenengo baimena eskatu nion familiari, nola ez. ‘Akabo ba!’ esanez erantzun zidan Txominek. Segituan hasi nintzen elkarrizketak egiten, eta Gorka Arrese izan nuen bidelagun. Madril, Salamanca, Bartzelona, Ameriketako Estatu Batuak… Artxibategi asko pasa nituen, eta Bartzelonan, esaterako, Antoni Batista kazetariak asko lagundu zidan, baita Jordi Amatek ere. Izan ere, Txomin —aita— Bartzelonako Modelo kartzelan egon zen, eta bertako informazio guztia eman zidan”. Historian sakondu ahala, Letamendik eta Urrestik zituzten harremanekin “harrituta” gelditu zen Uribe: “Txikia nintzenetik ezagutzen nuen Ondarroako familia batek, Jose Antonio Agirre Lehendakaria ezagutzen zuen, baita Manu Sota eta Andima Ibiñagabeitia ere. Horrez gain, Txomin tronpeta jotzailea zen, eta Antonio Gezala margolariarekin zeukan harremana, Maurice Ravel ezagutzen zuen eta New Yorken kontzertua eskainita zeukan. Nondik atera dira guzti honek? Galdetzen nion nire buruari”.
Baga edo ez ga?
Urrestiren ibilbide guztia biltzen du liburuak, eta semeak azpimarratu duenez, Venezuelatik buelta egitean ere borrokan jarraitu zuen Urrestik: “Ez da ahaztu behar nire gurasoak EAJkoak zirela, baina Venezuelan bizi izan genuen prozesuaren ondoren, hau da, Eusko Etxean izan genituen eztabaida eta hausnarketa guztiak eta gero, txapelari buelta ematen joan zen, apurka-apurka. Ondarroara bueltatzean, Herri Batasunako zinegotzi izan zen, eta beti zegoen manifestazioetan lehenengo ilaran, pankartarekin. Emakume borrokalaria izan da”.
Kirmen Uribe: “Oso pozik nago Karmele Urresti eta Txomin Letamendiren historia bizik dagoelako, eta bide batez, baita euskal erresistentziaren historia ere”
Gainera, Telesforo Monzon Ondarroara joaten zenetan, bere familiaren etxean gelditzen zela gogoratu du Letamendik, eta Uribek, erreferentzia egin dio Monzonen ibilbide politikoari: “Monzon ere Eusko Jaurlaritzako kidea izan zen, baina erbesteko harremanak medio, Ezker Abertzalera hurbilduz joan zen. Bide berdina egin zuten Monzonek eta Urrestik”.
Urrestiren bizitza herri oso baten historiaren isla dela azpimarratu du Uribek: “Oso pozik nago, Karmele Urresti eta Txomin Letamendiren historia bizirik dagoelako, eta bide batez, baita euskal erresistentziaren historia ere. Frankismoak lan handia egin zuen euskaldunon historia isiltzeko, baina ez zuen lortu. Ondarroako familia batek euskaldunok euskaldun izateagatik sufritutako zapalkuntza sinbolizatzen du. Filmaren mezua argia da: euskaldunak, baga edo ez ga?”.
Hala ere, bada Uribek zein Letamendik faltan bota duten zerbait, edo hobeto esanda, norbait: “Ikerne Letamendi falta zaigu hemen. Oso inplikatuta egon zen liburuaren prozesuan, eta filma ikusteko ilusio handia zuen. Hala ere, hemen egongo balitz bezala izango da, badakigu”.
