Ikusezinetik agentziara
Gaur, apirilaren 17a, preso politikoen nazioarteko eguna da. Urtero bezala, gure begiradak espetxeetan jarriko dira: zulora, presondegira, miñera, zigorrera. Zer esanik ez, herriko kaleetan ibili behar den, baina oraindik preso dagoen lagun hura gogoratuko dugu, edo oraindik baldintzapeko askatasunean dagonean kide horretaz ere gogoratuko gara. Baina badago, beste errealitate bat, askotan isilean geratu dena, eta hala ere urte luzez gatazkaren egunerokoa sostengatu duena: senideena. Eta bereziki, emakumeena.
Presoen auziaz hitz egitean, askotan preso dagoena eta kanpoan dagoenaren kontakizuna zabaldu izan dugu, sinplifikatu nahian. Izan ere, presondegiko zigorrak ez du soilik pertsona bat zigortzen, sare oso bat zigortzen du: familiak, lagunarteko harremanak, seme-alabak, bikotekideak. Eta zigor sare horren barruan, emakumeak izan dira egunerokoari eusteko ardura hartu izan dutenak, nola ez, isilean.
Herri honek ondo daki, dispertsioak zer nolako sufrimendua eragin zuen. Urte luzeetan, milaka kilometro egin dira astebururo. Autobideak, gasolindegiak eta espetxeetako sarrerak bizimoduaren parte bihurtu ziren —eta zoritxarrez oraindik ere, askok haien egunerokotasunean bizi dute— askorentzat. Hala ere, bidaia horien atzean, askotan, emakumeak egon dira: amak, bikoteak, arrebak, alabak. Ez soilik gidari edo bidelagun, baizik eta zaintza eta sostengu emozionalaren ardatz.
Izan ere, hori ez digute inoiz kontatu. Herri honetan eraikitako errelatoan, gizonezkoak izan dira herri hau askatuko zutenak, baina askapen horren atzean beti izan da ikusezina den emakumea. Eta hori ez da titularretan edota formakuntzetan edo belaunaldiz belaunaldi zabaltzen dugun kontakizunetan agertuko.
Ondo dakigu baita ere, zaintza, esparru pribatura mugatzen dela, «familia kontu» bezala ulertuta. Baina testuinguru honetan, zaintza ez da neutroa izan. Kartzelara egindako bisita bakoitza, kilometro bakoitza, itxaronaldi bakoitza: hautu politiko eta pertsonala izan da. Eta, horrenbestez, egunerokoan egindako etengabeko lan ikusezin horiek gabe, presoen errealitatea bera ezin litzateke ulertu. Zaintza, beraz, erresistentzia praktika ere izan da.
Alabaina, erresistentzia praktika horiek ez dira beti subjektu politiko gisa aitortu. Emakumeak sarritan agertu dira «presoen senide» etiketa hutsarekin, haien agentzia propioa ukatuz. Gudariak gizonezkoak zirelako, emakumeak, ordea, etxean zain geratzen zirenak. Baina ezin dugu ahaztu emakume hauek izan direla mobilizazioak antolatu dituztenak, herriko plazak aldarriz bete dituztenak, egunez egun preso politikoen egoera ahoz aho zabaldu dutenak. Haiek izan dira, herri honen memoria bizirik mantendu dutenak ere. Memoria hori, ordea, bigarren lerroan gelditu izan da.
Horrela, presoen nazioarteko egun honetan, beharrezkoa da inoiz baino gehiago kontakizun androzentrikoa haustea. Memoria egingo bada, ez daitela izan errelatoaren zati baten bitartez soilik. Herri honek merezi du gatazkaren alde ikusezinak ere erdigunean jartzea eta zabaltzea. Merezi du gatazkaren ondorioak pairatu izan dituzten emakume guztien lan ikusezina aitortzea eta horren justizia egitea. Merezi du, behingoz, justizia feminista egitea.
