Ondarroako itsasadarrean ikertzaileak Santa Fe ontziaren hondarrak dokumentatzen ari dira
Jose Manuel Matés Luque itsas arkeologoak gidatutako taldeak 1950ean eraikitako eta 50eko hamarkadaren amaieran abandonatutako ontziaren egitura aztertzen ari da, denborak erabat desagerrarazi aurretik haren informazioa gordetzeko.
Ikertzaile talde bat Ondarroako itsasadarrean lanean ari da Santa Fe ontziaren hondarrak dokumentatzeko. Lanak Jose Manuel Matés Luque itsas arkeologoak gidatzen ditu, eta Euskal Herriko arkeologia intermarealari buruzko ikerketa proiektu baten barruan kokatzen dira.
Ontzia 1950ean eraiki zen Lekeitioko ontziola batean eta urte gutxi batzuk geroago, 1958 edo 1959 inguruan, abandonatu zuten itsasadarrean. Ordutik, denboraren poderioz, mareek, uholdeek eta sedimentuen pilaketak ontzia pixkanaka hondatzen joan dira, gaur egun geratzen diren egitura zatiak bakarrik utziz.
Matés Luquek azaldu duenez, ontzia ez da aurkikuntza berria izan, urte luzez agerian egon baita. “Ontzia beti egon da ikusgai. Jende askok ezagutzen zuen eta aireko irudietan ere ikus daiteke”, azaldu du.
Ikerketaren helburua ez da ontzia berreskuratzea, baizik eta geratzen dena dokumentatzea eta aztertzea, etorkizunean guztiz galdu aurretik. Horretarako, taldeak egitura agerian uzteko lanak egiten ari da, ontzia estaltzen zuten sedimentu, harea eta harri kopuru handiak kentzen.
Lan horiek batez ere eskuz egiten dira, palak, aitzurrak eta ur mahukak erabiliz. Mahuken bidez itsasadarraren ura erabiltzen dute sedimentu finak askatzeko eta ondoren harriak eta legarra kendu ahal izateko. Zenbait kasutan, gainera, garai batean jarritako harri bloke handiak ere kendu behar izan dituzte, ontzia uholde batek eramatea saihesteko jarriak.
Ikerketak urte batzuk daramatza martxan. Matés Luquek 2018 edo 2019 inguruan egin zituen lehen azterketak, eta geroztik hainbat kanpaina egin dituzte. Pandemia garaian ere lan batzuk egin zituzten, eta 2025eko abenduan zein 2026ko martxoan egindako azken jarduketek denbora gehiago eskaini diote ontziaren egiturari.
Azken kanpainetan, zortzi edo bederatzi laguneko talde batek hartu du parte. Indusketa lanekin batera, ikertzaileek ontziaren argazki dokumentazio zabala egiten dute, neurketak hartzen dituzte eta hiru dimentsioko eredu digital bat sortzen ari dira ontziaren egitura zehaztasunez berreraikitzeko.
Proiektuak laguntza ere jaso du ontziaren armadoreen familiako kideen aldetik. Haiek jarri dira harremanetan ikertzaileekin Santa Fe ontziaren historiari buruzko informazioa emateko, eta horrek ikerketa osatzeko balio izan du.
Lanaren zailtasunetako bat ingurune bera da. Mareek, uraren koefizienteek eta eguraldi baldintzek baldintzatzen dute noiz egin daitezkeen indusketa lanak, eta horrek planifikazio handia eskatzen du.
Hala ere, ikertzaileek ez dute baztertzen beste kanpaina bat egitea ontziaren egitura osoa agerian uzteko, geratzen den sedimentua kendu, neurketak amaitu eta dokumentazio guztia osatzeko.
Matés Luqueren ustez, lan honek beste helburu bat ere badu: itsas ondare abandonatuaren garrantziaz ohartaraztea. Ontzi hauek askotan nahiko berriak izan arren, tokiko historia maritimo eta arrantzalearekin lotutako informazio baliotsua gordetzen dute.
“Gaur dokumentatzen ez baditugu, etorkizunean agian lau taula bakarrik geratuko dira eta informazio asko galduko da”, azaldu du arkeologoak. Horregatik, proiektuaren asmoa da bildutako informazio guztia etorkizunean publikoaren eskura jartzea, ikerketen eta dokumentazio digitalaren bidez.
