Iker Badiola: "Zientzia ez da magia; ezagutzen eta ikusten ez duguna ulertzeko ahalegina da"
Iker Badiola Etxaburu ikerlari ondarrutarrak «hunkituta» jaso du Antxoa Egunean emango dioten aitortza; izan ere, zapatuan, Zilarrezko Antxoa jasoko du. Ondarroako Udalak ikerlariak isilean egindako lana bistaratu eta herriari erakutsi nahi izan dio, zientziaren eta ikerketaren garrantzia azpimarratzeko.
Iker Badiola Etxaburu.Iñigo Sierra. Ondarroako Udalak 2026ko Antxoa Egunean Zilarrezko Antxoa emango dio Iker Badiola Etxaburu ikerlariari, biologo eta dibulgatzaileari. Minbiziaren ikerketan urteak daramatza lanean, bereziki gibeleko metastasien inguruan, eta dibulgazioan ere buru-belarri dabil. Aitortza hunkituta jaso duela dio, eta saria bera baino gehiago, horrek zientziari ematen dion balioa nabarmendu nahi izan du.
Zilarrezko Antxoa jasoko duzu. Nola hartu duzu albistea?
Hasteko, hunkituta. Urtza Alkorta alkateari berari ere esan nion deitu zidanean. Gainera, badaukat pasarte bat sentitu nuena azaltzeko. Duela gutxi, mendi lasterketetan ibiltzen den Gabiriko mutil bategaz hizketan nenbilen eta galdetu nion ea zein zen hurrengo lasterketa. Berak erantzun zidan: «Munduko txapelketa». Harrituta begiratu nion eta galdetu: «Munduko txapelketara zoaz?». Eta berak: «Bai, Gabiriko lasterketara». Gabirikoentzat Gabiriko lasterketa munduko txapelketa den bezala, niretzat, ondarrutar moduan, Zilarrezko Antxoa horrelako zerbait da.
Iker Badiola Etxaburu. Argazkia: Iñigo Sierra.
Espero al zenuen?
Ez, inola ere ez. Urtzak deitu zidanean esan zidan: «Urtza Alkorta naiz». Eta nik: «Alkatea?». Pentsatu nuen: «Zer esan behar ote dit niri alkateak?». Orduan esan zidan Zilarrezko Antxoa emango zidatela. Hunkitu egin nintzen.
Sarritan esaten da zientzialarien lana laborategietan «ezkutuan» geratzen dela. Aitortza honek lan hori ikusgarri egiten duela sentitzen duzu?
Bai. Eta neurri batean, Ondarroako Udalari eskertuta nago. Niri eman didate, Iker Badiolari, baina uste dut atzean badagoela zientziarekiko sentsibilitate eta aitortza berezi bat. Gero eta nabariagoa da zientziaren beharra, eta udalak hori erakutsi du. Niri eman didate, baina zientzialari guztientzako aitortza ere bada. Ondarroan gero eta zientzialari gehiago gaude.
Minbizia ikertzen zabiltza, baina nola azalduko zenioke herritar arrunt bati zure lana?
Guk minbizia oinarrizko ikuspegitik ikertzen dugu. Zelulen arteko harremanak eta komunikazioa aztertzen ditugu, zelulen artean parte hartzen duten molekulak nola erlazionatzen diren. Minbiziaren kasuan, gure gorputzeko zelula bat gaiztotu egiten da, kontrola galtzen du eta etengabe hazten hasten da. Historikoki, horri eman izan zaio garrantzia: zelula bat zergatik gaiztotzen den ulertzeari. Azken urteetan, ordea, ikusi da minbizi-zelulek inguruko zelula osasuntsuak «engainatu» egiten dituztela, beraien alde lan egin dezaten. Horri mikroingurune tumorala deitzen zaio. Guk, zehazki, kolon eta ondesteko minbiziaren metastasia gibelean nola gertatzen den ikertzen dugu: minbizi-zelulek gibeleko zelulak nola prestatzen dituzten beraien alde lan egiteko.
Niri eman didate, baina zientzialari guztientzako aitortza ere bada. Ondarroan gero eta zientzialari gehiago gaude.
Momentu honetan ikerketa zein puntutan dago?
Lerro ezberdinak ditugu martxan. Immunoterapia saiakera bat daukagu, eta beste hainbat ikerketa-lerro ere bai: odol-hodiak sortzen dituzten zelulak aztertzen ditugu, gibeleko defentsa-zelulak ere bai, eta baita minbizi-zelulek eragiten dituzten aldaketak ere.
Zenbat denbora behar izaten da laborategiko aurkikuntza bat benetako tratamendu bihurtzeko?
Guk oinarrizko ikerketa egiten dugu unibertsitatean. Aurkikuntzak egiteko gaitasuna badaukagu, baina aurkikuntza hori tratamendu bihurtzeko beste baliabide batzuk behar dira. Horregatik sortu genuen 2023an Nanokide Therapeutics enpresa. Helburua da laborategian lortutako aurkikuntzak garatzen jarraitzea. Lehenengo aurkikuntzak patente bidez babestu behar dira, gero finantziazioa lortu eta animalietan probak egin. Ondoren etorriko lirateke entsegu klinikoak pertsonekin. Prozesu osoak hamar urte inguru iraun dezake, eta askotan bidean geratzen dira ikerketa asko.
Ikerlari batentzat neketsua izan daiteke hainbeste ordu lanean aritu eta emaitzarik ez lortzea?
Bai, baina hori ikerlariaren lanaren parte da. Frustrazioagaz bizi behar dugu. Egunero ez dira emaitzak lortzen, eta baliteke zientzialari baten ibilbide osoan ere nahi dituen emaitzak inoiz ez lortzea. Gure egunerokoa da hori.
Minbiziaren aurkako ikerketan aurrerapen handiak egiten ari direla uste duzu?
Mundu mailan aurrerapen handiak egiten ari dira, batez ere, diagnostikoan. Gero eta lehenago diagnostikatzeko gai gara, eta horrek ahalbidetzen du metastasia sortu aurretik minbizia atzematea. Kasu horietan, gehienak sendatu egiten dira. Terapietan ere aurrerapausoak egon dira, izan ere, tumore primarioak, hau da, oraindik metastasian sortu gabe dagoen kasuak, osatzeko gai gara, gehienak. Baina metastasia dagoenean oraindik erronka handiak ditugu. Eta horretan gabiltza geu ere, gibeleko minbizian begirada jarrita.
Adimen artifizialak zentraltasun handia hartu du gaur egun. Zuek ere nabaritu duzue zuen jardunean?
Bi ikuspegi daude zentzu horretan. Batetik, eguneroko lana errazten du, beste lan askotan bezala: informazioa kudeatzeko, aurkezteko edo antolatzeko. Eta bestetik, ikerketa barruan ere erabiltzen dugu. Duela gutxi gure taldekide Jokin Egia markina-xemeindarrak defendatutako tesian landu du gai hau: adimen artifiziala erabilita aurreikusten dugu nolako botikak edo immunoterapiak diseinatu daitezkeen. Beraz, erantzuna baiezkoa da.
Ikertzailea ez ezik, dibulgatzailea ere bazara. Zergatik da garrantzitsua zientzia modu ulergarrian azaltzea?
Beti jardun dut dibulgazioan, eta hasieratik nabil Zientziaren Giltzak Elkarteagaz. Nik uste dut sari honek eurenganako aitortza ere baduela, jo eta ke aritzen direlako lanean. Egia esan, pribilegio bat da ondarrutarrok horrelako talde bat edukitzea: hilero-hilero puntako ikerlariak, Euskal Herrikoak zein kanpokoak, gurera etortzea. Hori aitortuta, nik uste dut dibulgazioan hainbat alderdi daudela. Batetik, ikertzaileon funts gehienak arlo publikotik datoz, hau da, denok ordaintzen ditugun zergetatik. Beraz, nolabait, badaukagu gizarteari zer egiten dugun azaltzeko beharra; finean, gure laborategiko ateak zabaltzekoa. Bestetik, eta nire ustez, zientzian jantziago dagoen gizarte batek erabaki hobeak hartuko ditu, eta demokratikoagoa izango da. Gainera, zailagoa izango da jendea engainatzea. Pandemian argi ikusi genuen hori, zientziak aurrerapen handiak egin zituen, eta herritarrok erabaki garrantzitsuak hartu behar izan genituen. Horregatik, zientzian prestatuago dagoen gizarte bat askeagoa eta demokratikoagoa izango da, eta bere erabakiak autonomia handiagoz hartuko ditu.
Zientzian prestatuago dagoen gizarte bat askeagoa eta demokratikoagoa izango da, eta bere erabakiak autonomia handiagoz hartuko ditu.
El Cangrejo de Troya liburua ere idatzi zenuen. Zerk bultzatu zintuen?
Ni Zientziaren Giltzak Elkarteagaz hasi nintzen dibulgazioaren munduan sartzen. Jose Mari Argoitiak, Edu Zabalak eta Mario Feijook taldea sortu zutenean, gonbidapena luzatu zidaten, eta gero, liburuaren ideia etorri zen. Horrek ekarri zuen, besteak beste, 2024an EHUko Kultura Zientifikoko Katedrako zuzendari izendatzea. Hasieran hitzaldi moduan prestatutako edukia zen. Konturatu nintzen dibulgazioa egitea ez dela kongresu batean emaitzak aurkeztea bezala; erregistro guztiz ezberdina da. Publikoaren lekuan jarri behar zara. Orduan pentsatu nuen liburu bihurtzea, Ainhoa Caporossiren ilustrazioekin. Hasierako asmoa euskaraz egitea zen, baina ez genuen argitaletxerik aurkitu, eta azkenean gaztelaniaz argitaratu genuen.
Zer aurkituko du irakurleak bertan?
Minbizia zelan sortzen den eta zelan garatzen den azaltzen da, ikuspegi zelular batetik. Zelulei zer gertatzen zaien, zelan erlazionatzen diren eta tratamenduek zelulan zer eragin duten azaltzen da. Oinarri biologikotik abiatutako azalpena da.
Zer gustatuko litzaizuke herritarrek ulertzea zientziaren eta ikerketaren inguruan?
Pertsona arruntak garela. Ez garela aztiak edo urruneko pertsonaiak. Lurra zapaltzen dugun pertsonak gara, beste edozein ogibidetan bezala lanean ari garenak. Zientzia ez dela magia; ezagutzen eta ikusten ez duguna ulertzeko ahalegina dela.
Lurra zapaltzen dugun pertsonak gara, beste edozein ogibidetan bezala lanean ari garenak.
