Intsumisoen borrokak zabaldutako bidea
Aurten hogeita bost urte pasa dira Espainiako Estatuak derrigorrezko soldaduska kendu zuenetik. Hala, Ondarroako mugimendu antimilitaristaren ibilbidea ekarri dute gogora Mikel Odriozolak eta Mikel Osak, baita garai hartan herrian eduki zuten babesa ere.
Mikel Osa eta Mikel Odriozola. Duela 25 urte, 2001ean, Espainiako Estatuak derrigorrezko soldaduska bertan behera utzi zuen. Ordurako, ordea, milaka gaztek uko egin zioten garai hartako “ustezko” betebeharrari, horietako askok, gainera, kartzela ezagutu behar izan zuten hartutako erabakiaren ondorioz. Desobedientzia zibilaren eta antimilitarismoaren aldeko mugimendu zabala bihurtu zen intsumisioa Euskal Herrian, eta Ondarroan ere, indar handia hartu zuen.
1980ko hamarkadaren amaieran hasi ziren antolatzen Ondarroan, eta urte gutxiren buruan gero eta gazte gehiago batu zitzaion mugimenduari, BOTA (Betiko Ondarroako Talde Antimilitarista) sortuz. Garai hartako bi protagonistak dira Mikel Odriozola eta Mikel Osa. Biek egin zioten uko soldaduskari, eta ondorioz, biek ezagutu zuten kartzela. Hogeita bost urte geroago, garai hartako borrokak, kezkak eta mugimenduak izandako oihartzuna ekarri dituzte gogora.
Hala ere, soldaduskaren aurkako jarrera ez zen egun batetik bestera sortu, jakina. Ongi gogoratzen ditu Odriozolak bere lehen bilerak. “1980ko hamarkadan hasi ziren mugimendua antolatzeko bilerak egiten, baina lehenengoak Euskal Herritik kanpo izan ziren, Espainiako Estatuan. Errioxan egon nintzen ni, eta ondoren, Euskal Herriko zein Espainiako Estatuko hainbat lekutan egin ziren hurrengoak. Orion egin zen bat, eta oso arrakastatsua izan zen”. Hala ere, mugimendua bera Trantsizioan hasi zen antolatzen; izan ere, 1977an eratu zen KEM-MOC: “Helburu nagusia derrigorrezko soldadutzaren aurka borrokatu, eta desobedientzia egiten zutenei babesa ematea zen. Indarkeriarik gabeko ekintza zuzenak egin, eta desobedientzia zibila lanabes gisa erabiliz”.
1978ko Espainiako Konstituzioan kontzientzia-eragozpen eskubidea onartu zen, eta mugimendu antimilitaristak egindako lanaren ondorioz, 1984ko abenduan onartu zuten legea. “Lege honek kontzientzia eragozlea izateko aukera ematen zuen. Hau da, armadari ezetz esateko aukera ematen zuen gizartearentzat erabilgarria zen lan bat eginda. Hala ere, arrazoi erlijiosoak, etikoak, moralak, humanitarioak edota filosofikoak egon behar ziren tarteko, eta lege horretara bideratutako Kontseilu Nazionalak aztertzen zituen kasuak”. Intsumisoek ez zuten onartu objekzio figura bete behar izatea, eta lege horren aurkako desobedientzia politikoa egin zuten.
Hurrengo urteetan izan zuen loraldia intsumisioak, eta Euskal Herrian Kakitzat taldea ere sortu zen. Mugimendua martxan hasi eta estrategia fintzen joan ziren. “Ideia argia zen: kuartelera aurkeztu eta ez goazela esatea”. Hala, uko egiten lehenengoetakoa izan zen Odriozola, eta tokatu zitzaion egunean Gobernu Militarrera joan zen bere erabakia azaltzera: “Ni gaur inkorporatu behar nintzen soldaduskara, baina ez naiz joango”. Kontzientzia bakezaleak armak hartzea eragozten ziola argudiatu zuen Odriozolak. Garai hartan, ordea, epaile militarrarentzat ere egoera berria zela azaldu du, eta ez zeukatela argi nola jokatu. Osak ere aspalditik zekien soldaduskaren aurka zegoela: “Umetan esan nuen ez nintzela soldaduskara ezta itsasora joango. Barre egiten zidaten”. 1989an egokitu zitzaion lehenengo, baina atzerapenekin, 1991n aurkeztu behar izan zen. Bien kasuan, erabakia argia zen: ez zuten parte hartuko.
Herrian ere, antolatuta
Hasieran, Ondarroan ez zegoen antimilitarismoaren inguruko mugimendu egituraturik. Herriko hainbat lagun Bilbora, Donostiara eta Iruñera joaten ziren bilerak egitera, eta azkenean herrian bertan taldea sortzea erabaki zuten. KEM-MOC eta Kakitzat bezalako mugimenduen inguruan hasi ziren antolatzen. Lehenengo OTAM (Ondarroako Talde Antimilitarista) sortu bazuten ere, urte batzuen buruan, bi bide ireki eta BOTA (Betiko Ondarroako Talde Antimilitarista) sortu zuten. Lehen urtean bost intsumiso inguru ziren; hurrengoan gehiago, eta hirugarren urtean hamar-hamabi inguru. Intsumisioa banakako erabaki isolatua izatetik taldeko borroka izatera igaro zen. Gaztetxean egiten zituzten bilerak, eta kanpaina ugari antolatzen zituzten.
“Gaur egun intsumisioa hitz ezaguna da, baina garai hartan inork ez zuen ezagutzen”, dio Osak. Horregatik, lehenengo erronka mugimenduaren berri ematea bera zen. Pixkanaka, ordea, egoera aldatzen joan zen. Osaren arabera, Ondarroan “momentu batetik aurrera arraroa zen soldaduskara zihoana”. Intsumisioa gero eta ohikoagoa bihurtu zen herrian, eta mugimenduak babes sozial zabala lortu zuen.
Soldaduskara joatea delitu militarra zen, eta lehenengo urteetan intsumisoek kartzela zigorrak jaso zituzten. 1989an atxilotu zuten Odriozola, eta herriak “oso indartsu” erantzun zion atxiloketari. Udaletxean kateatu zen, udalbatzar aretoan, eta Ertzaintza bertara sartu eta espetxera eroan zuten: “Sortu berria zegoen Ertzaintza, gainera”. Hala ere, atxiloketek ez zuten mugimendua geldiarazi. Espetxean egon zen egunetan 200 postal, telegrama eta gutun jaso zituela gogoratzen du Odriozolak, baita pakete ugari ere: “Sare eta babes handia zegoen”. Babesa, ordea, ez zen Ondarroara mugatu, eta Espainiako Estatuko hainbat lekutatik ere ailegatu zitzaien. “Atxilotu nindutenean nire kideek nire aurpegidun kartelak jarri zituzten herri guztian. Barruan nengoen bitartean lan handia egin zuten. Udalak ere manifestazioa deitu zuen, eta oso jendetsua izan zen, ideologia guztietako herritarrek egin zuten bat”, azpimarratu du Odriozolak.
1992an, lege militarretik lege zibilera igarotzeak eta ondorengo lege aldaketek intsumisoen egoera juridikoa ere aldatu zuen. “Kartzelaratu eta hirugarren graduan jartzen gintuzten. Espetxera joan-etorriak egiten genituen. Gogorra izan zen prozesua. Nik hamar egun edo egin nituen, baina Osak urtebete inguru”. Osagaz batera, beste hiru ondarrutar ere egon ziren espetxean, eta elkarren “babes handia” zeukatela azaldu du: “Hasieran hirugarren gradua eman arren, kartzelara aurkezteari planto egin genion, eta bigarren graduan jartzen gintuzten. Prozesu judiziala kezkaz bizi genuen arren, horrek ematen zion bizitasuna mugimenduari, babes sozial handia geneukalako. Bagenekien atxilotuak izango ginela, baina dena ondo prestatuta uzten genuen”.
Kalea, borroka agertoki
Intsumisioaren aldeko borroka ez zen epaitegietara eta kartzeletara mugatu. Ondarroan ekintza ugari egin zituzten. Ekintzetako bat herriko itsasargian egin zuten. “Itsasargia ere margotu genuen. Horiz, eta Intsumisioa idatzita”, gogoratu du Osak. Sei edo zazpi lagun joan ziren bertara, Gaztetxetik materiala hartuta. Ekintza sinbolikoa izan zen. Beste batean, hiru lagun Guardia Zibilaren kuartelaren aurrean kateatu ziren. Garai hartan, kuartelak presentzia handia zuen herrian, eta ekintzak oihartzun handia izan zuen: “Beldurra eta gorrotoa. Biak zeuden presente herrian”.
1990eko hamarkadaren erdialdera, egoera aldatzen hasi zen. Odriozolak gogoratzen du “biguntzen zihoala dena“. Baina borrokaren azken emaitza 2001ean iritsi zen, derrigorrezko soldadutza bertan behera utzi zutenean. Albistea, ordea, ez zuten garaipen handi baten moduan bizi. “Ez genion garrantzi handiegirik eman”, dio Odriozolak. Osak, berriz, beste modu batean gogoratzen du: “Ospatzea tokatzen zitzaigun berez, egindako lana eta gero”. Aitortu dute ez zutela lortu agian hasieran nahi zuten guztia, baina belaunaldi berriei bidea irekitzen lagundu zietela.
25 urte igaro dira derrigorrezko soldaduska amaitu zenetik. Intsumisoentzat, ordea, garai hartako kartzelak, kateatzeak eta manifestazioak ez dira bakarrik iraganeko pasarteak. Belaunaldi batek desobedientzia zibilaren bidez bere konpromiso antimilitarista erakusteko hartu zuen bidearen memoria dira.
